Zaqatala Bölgə Təcrübə Standsiyasının 100 illik yubileyi
Abdullayeva Nərgiz Musa qızı
Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi
Əkinçilik Elmi-Tədqiqat İnstitutunun
Zaqatala Bölgə Təcrübə Stansiyası
1924-2024
N.M.Abdullayeva, Zaqatala Bölgə Təcrübə Stansiyası,1924-2024. Bakı, “Class Print” nəşriyyatı, 2026,
300 səh.
Kitabda Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı
Nazirliyi, Əkinçilik Elmi Tədqiqat İnstitutunun Zaqatala Bölgə Təcrübə
Stansiyasının 100 illik (1924-2024-cü illər) elmi fəaliyyəti şərh edilmişdir.
Stansiyasının elmi fəaliyyətində çox böyük rolu olmuş dəyərli və görkəmli elm
xadimləri Akademik Cəlal Əlirza
oğlu Əliyev, İmam Daşdəmir oğlu Mustafayev, Nazim Səid oğlu Əmirov, Zeynal İba oğlu Əkbərov, Əsəd Cənnət oğlu Musayev, Cavanşir
Mütəllib oğlu Təlai və Bəhlul Hüseyn oğlu Abbasov haqqında geniş məlumat verilmişdir.
Kitabda, Stansiyasının təsisçisi Əhməd Cabbar oğlu Rəcəblinin (1924-1937-ci illər)
elmi fəaliyyəti, illər ərzində tədqiq edilən bitkilər, icraçılar, icra edilən
elmi mövzular, maddi-texniki bazası,
mövcud və yeni yaradılmış qarğıdalı və tütün sortları haqqında məlumat,
fəaliyyətin təsvirini göstərən foto şəkillər öz əksini tapmışdır. 100 il ərzində
Stansiyada 75 bitki tədqiq edilmiş, 207
elmi tədqiqatçı tərəfindən 344 mövzu icra edilmişdir. Kitabdan aqrar sahədə
çalışan şəxslər, müəllimlər, tələbələr, fermerlər, azad sahibkarlar və fərdi təsərrüfatçılar
istifadə edə bilərlər.
DOI:https://doi.org/10.36719/0856/2026
MÜNDƏRİCAT
ZAQATALA BÖLGƏ
TƏCRÜBƏ STANSİYASININ TƏSİSÇİSİ ƏHMƏD CABBAR OĞLU RƏCƏBLİ....................................
1924-2024-cü
illər ərzində Zaqatala Bölgə Təcrübə Stansiyasının adlandırılması
ardıcıllığı...........................................................
1924-2024-cü
illər ərzində Zaqatala Bölgə Təcrübə Stansiyasının strukturunun
ardıcıllığı..............................................................
1924-2024-cü
illər ərzində Zaqatala Bölgə Təcrübə Stansiyasında tədqiq edilən 60 bitkinin
ardıcıl siyahısı...................................
1924-2024-cü
illər ərzində Zaqatala Bölgə Təcrübə Stansiyasında işləyən 207 nəfər elmi tədqiqatçının
siyahısı...........................
1924-2024-cü
illər ərzində Zaqatala Bölgə Təcrübə Stansiyasında icra edilən 344 elmi
mövzuların siyahısı.................................
ZAQATALA BÖLGƏ
TƏCRÜBƏ STANSİYASININ ELMİ FƏALİYYƏTİ..........................................................................
Zaqatala Bölgə
Təcrübə Stansiyasının elmi fəaliyyətində çox böyük rolu olmuş dəyərli və görkəmli
elm xadimləri.........................
Cəlal Əlirza oğlu
Əliyev...........................................................
İmam
Daşdəmir oğlu Mustafayev............................................
Nazim Səid oğlu
Əmirov..........................................................
Zeynal İba oğlu Əkbərov..........................................................
Əsəd Cənnət
oğlu Musayev .....................................................
Cavanşir Mütəllib oğlu Təlai....................................................
Bəhlul Hüseyn
oğlu Abbasov...................................................
Zaqatala Bölgə
Təcrübə Stansiyasının 100 illik elmi fəaliyyətinin təhlili- 1924-2024-cü illər..........................................................
ZAQATALA BÖLGƏ
TƏCRÜBƏ STANSİYASINDA İŞLƏYƏN ELMİ
TƏDQİQATÇILAR......................................................
1924-2024-cü
illər ərzində Zaqatala Bölgə Təcrübə Stansiyasında işləyən elmi tədqiqatçıların
illər üzrə siyahısı.........................
Qafarov İlyas
Abdulla oğlu......................................................
Ağazadə Yahyə
Qafar oğlu......................................................
Ter-Sarkesyan
Ripsime Amayakovna.....................................
Ağazadə Sevil
Yahyə qızı........................................................
Qazızadə Fateh
Nurulla oğlu....................................................
Xəlilov Əsədulla
Abdurahman oğlu.........................................
Vedenina Tamara
Georgiyevna................................................
Unçiyeva (Əfəndiyeva)
Gülarə Şıxməhəmməd qızı...............
Qədirov Murtuzəli
Əfəndi oğlu................................................
Abbasova
(Mahmudova) Ayşat Mahmud qızı........................
Ömərova Sevgiyə
İsa qızı........................................................
Əliyev İslam
Hacı oğlu............................................................
Mustafayev
Firudin Rza oğlu..................................................
Hatəmi Ərşad
Ruhulla oğlu....................................................
Ağababov Eduard
Vartanoviç.................................................
Şuşalı Elmira Məmməd
qızı...................................................
Bersinayev
Soltan Məhəmməd oğlu......................................
Bondarenko
(Semyonova) Lyudmila Qriqoryevna.................
Əsədov Ataxan
Muxtar oğlu..................................................
Qədirov Fikrət
Abdusalam oğlu............................................
Sofiyev Həbib
Saleh oğlu......................................................
Əfəndiyev Nəcməddin
Rza oğlu............................................
Əlicanov Hacı Məmmədtahir
oğlu..........................................
Əliyeva Əminət
İslam qızı........................................................
Bulacova Şahpəri
Bulac qızı....................................................
Məhəmmədova
Sevda Tofiq qızı..............................................
Kərimov Nəbi
İsmayıl oğlu.......................................................
Yusubov Musa
Şaban oğlu........................................................
Məcidova Elmira
Şamil qızı......................................................
Abdullayeva Nərgiz
Musa qızı..................................................
TÜTÜN
SORTLARI.................................................................
QARĞIDALI
SORTLARI........................................................
İllər üzrə
qarğıdalı sortlarının yaradılması ardıcıllığı siyahısı......
STANSİYANIN MADDİ-TEXNİKİ BAZASI.........................
ELMİ
FƏALİYYƏTİN TƏSVİRİ.............................................
MÜDAFİƏ ŞURASI
VƏ TƏDBİRLƏRDƏ İŞTİRAK............
TƏCRÜBƏ
MÜBADİLƏSİ- TƏRTƏR BTS............................
TƏCRÜBƏ
MÜBADİLƏSİ- ŞƏKİ BTS..................................
SƏRGİLƏRDƏ İŞTİRAK........................................................
2023-cü il “HEYDƏR ƏLİYEV
İLİ”........................................
1 əsr
1924-2024-cü illərdə elmi fəaliyyət göstərən Zaqatala Bölgə Təcrübə Stansiyası
“100 ilin” mübarək olsun!!!..........................
FOTO ALBOM- ARXİV..........................................................
1924-cü ildən
2024-cü ilədək Zaqatala Bölgə Təcrübə Stansiyasında illər üzrə tədqiq edilən
bitkilər, icraçılar və icra edilən elmi mövzulara dair cədvəl..........................................................................
ZAQATALA BÖLGƏ TƏCRÜBƏ STANSİYASININ TƏSİSÇİSİ
ƏHMƏD CABBAR OĞLU RƏCƏBLİ
Azərbaycan
Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin Əkinçilik Elmi Tədqiqat İnstitutunun
elmi-tədqiqat müəssisəsi olan Zaqatala
Bölgə Təcrübə Stansiyası 1924-cü ildə Zaqatala tütün plantasiyası
bazası əsasında yaradılmış və 1926-cı ildə fəaliyyəti ancaq tütünçülük olmaqla Zaqatala
Tütünçülük Təcrübə Stansiyası, 1928-ci ilin sonunda 09 oktyabr tarixindən
AzSSR Xalq Komisarlar Sovetinin qərarı ilə, Böyük Qafqaz sıra dağlarının Cənub ətəyində
yerləşən Balakən rayonundan Göyçay daxil olmaqla rayonları əhatə etmiş və Zaqatala
rayonu Kənd Təsərrüfatı Təcrübə Stansiyası
adlandırılmışdır. 1933-cü ildə Zaqatala Yağlı bitkiləri Təcrübə
Stansiyası, 1934-cü ildə Zaqatala Təcrübə Stansiyası adlandırılmış, 1937-ci ilədək Stansiyaya rəhbərlik etmişdir. Stansiyanın yaradıcısı və rəhbəri Ə.C.Rəcəbli
bütün fəaliyyətini əkinçiliyin inkişafına yönəltmişdir. Tanınmış azərbaycanlı
seleksioneri, professor, Ümumiittifaq Kənd Təsərrüfatı Akademiyasının akademiki
ƏHMƏD CABBAR OĞLU RƏCƏBLİ 28
sentyabr 1898-ci ildə Qərbi Azərbaycanın İrəvan şəhərində anadan olmuşdur.
1916-cı ildə Moskva Universitetinin tibb fakultəsində oxumuş, sonralar
İtaliyanın Peruçi şəhərində Ali Eksperimental Aqrar Kral Universitetində təhsil
alaraq Azərbaycana qayıtmışdır. Əmək fəaliyyətinin ilk illərində seleksiya işləri
ilə yanaşı 1924-1926-cı illərdə onun təşəbbüsü və iştirakı ilə Zaqatala Kənd Təsərrüfatı
Texnikumu və “Zaqatala Car tütünçüləri
yoldaşlıq kooperativi” də yaradılmışdır.Həmin dövrün müəyyən çətinliklərindən
sonra, 1945-ci ildən ömrünün sonuna kimi Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Çoxillik Bitkilər İnstitutunun (indiki Meyvəçilik
və Çayçılıq Elmi Tədqiqat İnstitutu) “Meyvəçilik” şöbəsinə rəhbərlik
etmişdir. Apardığı elmi-tədqiqatlar işləri nəticəsində subtropik, qərzəkli, çəyirdəkli
və tumlu meyvə bitkilərinin yeni sortlarını yaratmışdır. Seleksiyaçı genetik alim, professor, Kənd
Təsərrüfatı Akademiyasının (VASXNİL) akademiki Əhməd Cabbar oğlu Rəcəblinin həmin
illərdə əldə etdiyi tədqiqat nəticələri, hal-hazırda
təsərrüfatlara geniş tətbiq edilməkdədir. O, Azərbaycanda ilk dəfə meyvə və dənli bitkilərin xalq
seleksiyasının əvvəllər məlum olmayan nadir sortlarını qeydə alıb təsvir etmiş,
onların istehsalata tətbiqini tövsiyə etmişdir. 100-dən artıq elmi əsərin,
24 monoqrafiyanın müəllifidir, “Azərbaycanda məhsuldarlıq” kitabı iki dəfə nəşr
olunmuş, “Bitkiçilik”, “Çəltik”, “Yer fındığı və onun aqrotexnikası” və s.
haqda elmi-kütləvi əsərlər yazmış və yeri sortlar yaratmışdır.Ə.Rəcəbli 1963-cü
ildə 65 yaşında Moskvada vəfat etmiş və Bakıda dəfn edilmişdir. 1925-1930-cu ilin hesabatında, Stansiyanın
41 0 38 1 Şimal en dairəsində və 46 0 40 1
Cənub uzunluq dairəsində (Qrinviçə görə) dəniz səviyyəsindən 543 metr
hündürlükdə yerləşdiyi və ən yaxın Sinozus-Sxali Gürcüstan dəmiryol stansiyasından
75 km məsafədə yerləşdiyi göstərilir. 1925-1930-cu illərin hesabatında, Ə.C.Rəcəbli
tərəfindən Stansiyanın ərazisinin torpaq və iqlim şəraiti, bitki örtüyü təhlil
edilir və aşağıda qeyd olunan qənaətə gəldikləri göstərilmişdir. Zaqatala rayonundan Göyçay rayonunadək
tarlaçılıqda:
1)
Bərk və yumşaq buğda, 2-ci yeri payızlıq arpa, həmçinin
Şəkinin Zərnə, Ləkit, Biləcik kəndlərində çəltik əkilir ki, bu da bölgə üçün
xarakterikdir və yerli əhali üçün gəlir mənbəyidir.
2)
Yerli tələbatı ödəyəcək qədər qarğıdalı bitkisi də
çox becərilir. Qarğıdalı həmçinin heyvandarlıqda da istifadə edilir, yerli məhsul
tələbatı ödəmədikdə, Gürcüstan və Şimali Qafqazdan idxal edilir.
3)
Əsas gəlir mənbəyindən biri də bostançılıqdır.
Qarpız məhsulu Tibilisi, Bakı və Şəki bazarlarında satılır.
4)
Paxlalı bitkilərdən əsasən, əhali üçün yaxşı gəlir
mənbəyi olan lobya becərilir.
5)
Yağlı bitkilərdən əsasən yerfındığı və az miqdarda
kənaf, gənəgərçək, soya becərilir.
6)
Texniki bitkilərdən olan tütün əsas yeri tutur və əhalinin
davamlı gəlir mənbəyidir. İstehsal olunan tütün məhsulu ixrac olunur, az bir
qismi, 5000 puddan çox olmayaraq yerli Zaqatala Tütün Fabriki üçün saxlanılır.
7)
Qəbələnin Vəndam kəndində əsasən maxorka becərilir.
8)
Balakən rayonunun Qabaxçöl kəndində şəkər çuğunduru
becərilir və ondan bəkməz (doşab) hazırlanır.
9)
Hesabatda əvvəllər darı istehsalının çox olması və
Dağıstan əhalisinə satıldığı qeyd olunur.
10)
Balakən və Zaqatala (Car) rayonlarında əsasən
tütün, qarğıdalı, buğda, arpa, bostan bitkiləri becərilir və otlaq örüş sahələri
çoxbur.
11)
Bu bölgədə heyvandarlıq da yaxşı inkişaf etdiyinə
görə, torpaqlara növbəli əkin tətbiq edilir və otlaq sahələri örüş üçün
saxlanılır.
12)
Car dairəsinin (Zaqatala rayonu) dağətəyi zolağında
nöbvəli şəkildə: çəltik, otlaq, buğda və ya çəltik, otlaq, qarğıdalı, arpa əkilir.
13)
Əliabad, Muxax və Qax dairəsinin Şimal hissəsində əsasən,
əhali tərəfindən “qoruq” adlandırılan örüş yerləri və payızlıq bitkilər əkilir.
14)
Şəki dairəsində çəltik, örüş, payızlıq əkinlər və
ya bostan bitkiləri, taxıl, örüş olmaqla növbəli əkilir.
15)
İlisu, Suvagil, Qaşqaçay və Sabunçu kəndlərinin əkin
əraziləri xeyli aralı yerləşdiyinə görə, əkinçilikdə əsasən payızlıq bitkilərin
becərildiyi qeyd olunmuşdur.
Hesabatda, bu bölgə üçün tütünçülüyün əsas sahə
olduğu və 1884-1929-cu illərin əkin sahəsi, məhsuldarlıq göstəriciləri qeyd
olunmuşdur.
1934-1935-ci illərin hesabatında, Əhməd Cabbar oğlu Rəcəblinin təşəbbüsü ilə,
Zaqatala Bölgə Təcrübə Stansiyasının Pərzivan və Danaçı ərazisində yerləşən
Fındıqçılıq sovxozunun ərazisində ağac və kol bitkilərindən: pekan, Şərq xurması, şaftalı, kreptomeriya,
giparis, şam, yapon əzgili, tut forde, tut kardata, probka palıdı, qırmızı
palıd, şabalıd yarpaqlı palıd, dəmir ağacı, şabalıd, toxicodendron vernicifiuum, Triadica sebifera, konfet
ağacı, sabun ağacı, Qafqaz xurması, armud, narıngi ağacı, feyxua,
evkalipt, zeytun, Lənkəran akasiyası, qara qoz, Yunan qozu və çay bitkisinin əkildiyi
qeyd olunmuşdur. Həmin dövrdə bu bitkilərin müəyyən qismi quruyaraq məhv olmuş,
müəyyən hissəsi isə hal-hazırda belə, alleya şəklində təcrübə sahəsinin ətrafını
bəzəyir.
Qeyd edək ki,
Zaqatala Bölgə Təcrübə Stansiyasında müxtəlif
illərdə subrtopik və sitrus meyvə bitkiləri üzərində ( ağac və kol
bitkiləri) elmi-tədqiqat işləri icra edilmişdir:
1939-cu il-
“Zaqatala bölgəsində evkalipt bitkisinin becərilməsi”,
1943-cü il-
“Sitrus bitkilərinin alleya şəklində becərilməsi”,
1943-cü il-
“Çay bitkisinin becərilməsi üçün daha effektiv aqrotexniki qulluq qaydalarının
öyrənilməsi”,
1944-cü il-
“Alça və zoğal məhsulunun istifadə perspektivləri”,
1956-cı
il- “Mövcud və yeni tut ağaclarının müxtəlif
ekoloji şəraitdə becərilməsinin öyrənilməsi”.
1924-2024-cü illər ərzində Zaqatala Bölgə Təcrübə
Stansiyasının adı aşağıda qeyd olunmuş şəkildə olmuşdur:
1924-cü il
-Tütünçülük palntasiyası
1926-cı il -
Zaqatala Tütünçülük Təcrübə Stansiyası
1928-ci il -
Zaqatala rayonu Kənd Təsərrüfatı Təcrübə Stansiyası
1933-cü il -
Zaqatala Yağlı bitkiləri Təcrübə Stansiyası
1934-cü il -
Zaqatala Təcrübə Stansiyası
1942-ci il - Azərbaycan
Yağlı bitkilərin Seleksiyası Stansiyası
1946-cı il -
Zaqatala Zona Təcrübə Stansiyası
1999-cu ildən
etibarən hal-hazıradək-Zaqatala Bölgə Təcrübə
Stansiyası adlandırılmışdır.
1924-2024-cü illər ərzində Zaqatala Bölgə Təcrübə Stansiyasında
aşağıda qeyd olunan 75 bitki üzərində tədqiqat işi icra edilmişdir: tütün, payızlıq yumşaq buğda, payızlıq bərk buğda,
payızlıq arpa, yer fındığı, qarğıdalı,
soya, xaşa, yonca, qara yonca, çəltik, kətan, yulaf, çəmən yulafı, vələmir,
çovdar, şəkərli kalış, yer armudu,
lüpin, bamya, saflor, perilla, raps,
çətənə, çatıotu, yem noxudu, çöl noxudu, at noxudu, efir yağlı bitkilər,
rozmarin, tuberoza, ətirşah, saflor, xaşxaş, xardal, kuncüt, lallemantia,
yağçiçəyi (köhrən ot), çin turpu, lərgə (gülülcə), gənəgərcək, qaramuq, rami,
bihuşdarı, ilanbaşıotu, kalendula, dəvəotu, buynuzlu lotus, vinqa, reqneriya
lifli, tonqalotu, yabanı darı, italyan darısı, ənginar, tarlaotu, sudanotu,
xanımotu, pişikotu, bülbülotu, pişikquyruğu, ənginar, tülküquyruğu otu, могар,
yem çuğunduru, kartof, pambıq, sorqo, günəbaxan, yağlıca, üskükotu, batat, çay, sitrus bitkiləri (əsasən limon),
lobya, dastylis glomerata, yabanı xəşəmbul, bostan bitkiləri, qarabaşaq,
darı, mərcimək.
1924-2024-cü illər ərzində Zaqatala Bölgə Təcrübə
Stansiyasında aşağıda adları qeyd olunan 207 nəfər elmi tədqiqatçı fəaliyyət
göstərmişdir: Ə.C.Rəcəbli,
A.Gerasimenko, A.Axundzadə İ.Gilani, B.Əfəndiyev, M.V.Mamedov, İ.İsmayılov,
Q.Kiyasbekova, Y.Nurov, F.Fətəlizadə, K.Aslanlı, D.Mustafazadə, R.Məmmədov,
T.X.Axundzadə, F.N.Qazızadə, R.E.Kibardin, M.Şıxlı, Əsgərzadə, Bağbanlı,
M.V.Brjezinckiy, S.Bəşirzadə, Ə.Musayev, A.Atabəyov, Babayev, Tavakalov,
Tabakov, Hacızadə, Q.V.Lısenko, Y.Q.Ağazadə, N.D.Untiyev, Yermilov, Sitnikov,
Qafarov İ.A., Y.N.Sinskaya, T.T.Demidenko, K.Z.Geydelberq, Kamarinskiy,
İ.V.Yanişevskaya, N.C.Abramoviç, Q.V.Klinevskiy, Y.K.Popova, K.İ.Şardanov,
İ.A.Mədətov, N.M.Məmmədov, P.P.Fişer,
Z.P.Kremlyovskaya, P.A.Ter-Sarkesyan, B.İ.Ömərova, A.A.Kələntərov, D.V.Musabəyov, M.Q.Abbasov, İ.P.Lebedeva,
R.Q.Oqandjanova, A.A.Həşimov,
A.F.Kazankov, X.A.İsmayılov,
S.F.Hüseynov, İ.S.Səfərov, Qrebennikov, M.Z.Şabanov, O.M.Mostovoy, Ə.A. Xəlilov,
Y.Q.Qaracayev, Q.D.Kərimova, X.A.İsmayılov, M.Z.Şabanov, M.İmamaverdiyev,
P.M.Əhmədov, A.Beqlyarov, Q.D.Şabanova, E.B.Danielyan, S.Y.Əfəndiyeva, M.Ə.Qədirov, G.Ş.Unçiyeva, A.B.Bəylərov, S.İ.Ömərova, T.Q.Vedenina,
N.R.Əfəndiyev, İ.H.Əliyev,
F.R.Mustafayev, İ.M.Sadıqov, Ə.Q.Zeynalov, İ.D.Mustafayev, S.B.Hacıyev,
E.V.Filmanova, A.M.Abbasova, M.V.Barisova, S.N.Əliyeva, N.S.Əmirov, İ.U.Lətifzadə,
T.S.Zülfüqarov, Q.İ.Hüseynov, B.Qasımova, T.Q.Məmmədov, V.Korotkova, R.R.Həsənov, İ.İ.Adıgözəlov,
E.M.Şuşalı, Ə.A.Xəlilov, Ə.K.Zeynalov, Ə.R.Hatəmi, S.M.Bersinayev, S.A.Xəlimulina,
Q.İ.Hüseynov, E.V.Filmanova, Ş.H.Səmədov, E.V.Ağababov, S.F.Arxangelskiy,
S.F.Hüseynov, K.K.Məmmədov, R.Q.Süleymanov, S.Əhmədov, Q.R.İbrahimov, O.Əhmədov,
S.Q.Qasımov, Z.P.Əhmədova, S.İ.Süleymanov, M.S. Şəfiyev, M.Murtuzəliyev, Ş.H.Səmədov,
F.Abdurəhmanov, Y.B.Həsənov, S.İ.Gülümcanov, A.M.Əsədov, H.M.Vəliyev, H.R.Xəlilov,
L.Q.Bondarenko, S.A.Əliyev, B.H.Abbasov, C.Ə.Əliyev, F.A.Qədirov,
M.Şükürov, Z.R.Mövsümov,
L.Q.Semyonova, N.D.Rzayev, İ.D.Əliyev,
A.D.Hüseynov, A.M.Şəmsəddinski, H.S.Sofiyev, Y.K.Qəhrəmanov, V.N.Paşayev,
Ə.C.Musayev, H.M.Əlicanov, R.M.Abdullayev, A.A.Rəcəbov, D.A.Hidayətov,
V.N.Paşayev, H.Y.Əbdürəhimov, M.İ.Əliyeva, A.H.Əliyev, B.Ə.Məmmədov,
Q.M.Əliyev, V.Y.Əliyev, Ə.C.Hüseynov, Ə.İ.Əliyeva, O.Ş.Məmmədov, Ə.G.Əliyev,
Q.A.Ramazanov, S.A.Səfərov, S.E.Razıyev, M.Y.Rzayev, İ.M.Hacıməmmədov,
T.N.Mixaylova, Ə.M.Şabanova,
Ş.B.Bulacova, P.S.Qarayev, F.Həsənov, Q.S.Hüseynov, Ə.D.Əkbərov, Ə.M.Məmmədov,
B.M.Hüseynov, M.H.Seyidov, H.Hüseyinov, Z.Ö.Ömərov, N.M.Rzayev, A.İ.Şabanova,
Z.İ.Əkbərov, B.H.Zeynalov, N.İ.Kərimov,
S.A.Quliyeva, L.Ə.Əmirov,
B.M.Qasımov, Ə.İ.Əkbərov, E.A.Abakarov, İ.Qurbanov, E.Ş.Məcidova, İ.Ş.Eminov, M.Ş.Yusubov, C.M.Təlai, F.A.Xudayev, M.Əhmədov, S.Ə.Dünyamalıyev,
S.M.Məmmədova, S.A.Abdulbaqiyeva, E.B.İbrahimov, Y.H.Kərimov, T.H.Təmrazov,
Z.X.Musatafayev, Q.A.Kazımov, N.H.Həsənov, G.M.Seyidzadə, N.H.Əzizova, N.M.Abdullayeva,
M.Ə.Dinayev, S.T.Məhəmmədova, A.N.Abdullayeva, H.K.Əlicanova.
1924-2024-cü illər ərzində Zaqatala Bölgə Təcrübə
Stansiyasında aşağıda qeyd olunan 344 elmi mövzu icra edilmişdir.
ZAQATALA BÖLGƏ TƏCRÜBƏ STANSİYASININ ELMİ FƏALİYYƏTİ-
1950-ci ildən etibarən Zaqatala Bölgə Təcrübə
Stansiyası Əkinçilik Elmi-Tədqiqat İnstitutun
tabeçiliyinə verilmişdir. Stansiyanın əməkdaşları tərəfindən dənli,
taxıl və texniki bitkilərin seçmə və hibridləşmə yolu ilə daha keyfiyyətli sort
və hibridlərin alınması, yüksək reproduksiyalı toxumun əldə olunması və DSS-ya
təqdim edilməklə, fermer təsərrüfatlarına tövsiyə olunması istiqamətində elmi tədqiqat
işləri rayonun 3 müxtəlif sahəsində yerləşir: Pərzivan sahəsi, d.s.-dən
Stansiyanın 174
ha torpaq sahəsi vardır ki, bundan146 ha əkinə yararlıdır. Hal-hazırda
yeni nailiyyətlərin əldə edilməsi üçün Stansiyada seleksiya, sortöyrənmə və
toxumçuluq istiqamətində 2 şöbə fəaliyyət göstərir:Bitki seleksiyası və
toxumçuluğu; Əkinçilik və bitki diversifikasiyası. Stansiyada elmi-tədqiqat sahəsində
22 nəfər çalışır ki, onların 10 nəfəri tədqiqatçidir, o cümlədən 2 nəfər aqrar
elmləri üzrə fəlsəfə doktorudur (Abdullayeva Nərgiz Musa qızı, Əliyeva Əminət
İslam qızı).
“Bitki
seleksiyası və toxumçuluğu” şöbəsində Azərbaycanın iqlim şəraitinə adaptasiya olunan tezyetişən, yüksək məhsuldar
yeni qarğıdalı sort və hibridlərin yaradılması və fermer təsərrüfatlarında tətbiqi
istiqamətində elmi-tədqiqat işləri icra edilir. Təcrübə sahəsində ayrı-ayrı pitomniklərdə 450-dən artıq nümunələr üzərində
tədqiqat işləri aparılır. Seleksiya materiallarının biomorfoloji və fizioloji
göstəricilərinə görə qiymətləndirilmisi və seçilməsi, seleksiya materiallarının
təzələnməsi, süni tozlanma aparılmaqla hibrid toxumların alınması, seleksiya
materiallarının xarakter xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi, sortların struktur
elementlərinin təhlili, məhsuldarlıq göstəricilərinin müəyyən edilməsi üçün
nümunələr tədqiq edilir. Daha yüksək keyfiyyət göstəricilərinə malik perspektiv
sortlar DSS-ya təqdim edilir. 2022-ci ildə qarğıdalının Hacı-36 və
Ömər, 2024-cü ildə Gülarə-45 sortları DSS-ya
təqdim edilmişdir. Stansiyanın fəaliyyəti
nəticəsində yaradılmış qarğıdalı bitkisinin: Yaxşılaşdırılmış yerli
Zaqatala, Zaqatala-68, Zaqatala-380, Zaqatala-420, Zaqatala-514, Qürür, Ümid, Fəxri,
Emil, Mirvari-18, Pəri qalası, Populyasiya 2001/B, Partlayan zoğalı, Şəkərli,
Hacı-36, Ömər, Gülarə-45 olmaqla, nümayiş sahəsində 17 sort tədqiq edilir və
Respublikamızın bir çox bölgələrində becərilir. Stansiyada toxumçuluq və artırma sahəsində rayonlaşmış sortlar fermerlərə
və fərdi təsərrüfatlara tövsiyə edilir.
“Əkinçilik və bitki diversifikasiyası” şöbəsində “Torpaqdan səmərəli istifadə edilməsi ilə bağlı dənli-taxıl,
dənli-paxlalı, yem, alternativ yem və digər bitkilərin becərilməsində torpaq
münbitliyinin idarə olunmasının elmi-praktiki əsaslarının öyrənilməsi” mövzusu üzrə “Respublikada rəqabət
qabiliyyətli yeni növ tütün sortlarının yaradılması və tətbiqi” elmi-tədqiqat işi icra edilir. Kolleksiya
nümunələri olan 42 tütün sortu üzərində
seleksiya və sortöyrənmə işləri həyata keçirilir. Bunlar: Virciniya,
Virciniya AZ, Virciniya-1, Virciniya-20, Virciniya-3970, Virciniya RGH-4,
Virciniya- GL-26, Virciniya-NC-55, Virciniya Kokker-347, Virciniya-386,
Virciniya-548, Virciniya-2261 PHV, Siqar KY-160 LC, Dübek-38, Berley -78,
Berley TN-90, Berley -122, Berley -123, Zaqatala Berleyi, Zaqatala Dübeki,
Zaqatala iriyarpaqlısı, Zaqatala -67, İmmunnıy-1, 106 göy forma, Ostrolist-46,
Krupnolist, Trapezond-1, Trapezond-5, Trapezond-135, Iriyarpaqlı, Samsun
qısaboy, Samsun-155, Prilep, Izmir, Yubileynıy -8, Bəhlul-87, Islam-35, Şərq
gözəli, Sarı gəlin, Quton-3648, Amerikan və Dikqulaq sortlarıdır. Mövcud genofondun qorunub saxlanması və
genişləndirilməsi məqsədilə, yerli tütün sortları əsasında kolleksiya sahəsinin
yaradılması və tütünçülük sahəsinin elmi
əsaslarla inkişafı davam etdirilir. Zaqatala iriyarpaqlısı, Zaqatala-1,
Zaqatala-67, Trapezond-1, İmmunnıy-1, Zaqatala Dübeki, Zaqatala Berleyi sortları
rayonlaşdırılmışdır. Eləcə də, seçmə və
hibridləşmə yolu ilə yeni sortlar əldə edilir. 2022-ci ildə “Bəhlul-87”,
2023-cü ildə “İslam-35”, 2024-cü ildə “Sarı gəlin” və “Şərq gözəli” sortları
Dövlət Sort Sınağına təqdim edilmişdir. Rayonlaşmış, yüksək keyfiyyət göstəricilərinə
malik perspektiv sortlar fermer və fərdi təsərrüfatlara tövsiyə edilir.
Zaqatala Bölgə Təcrübə Stansiyasında çalışan elmi-tədqiqatçıların
illər üzrə işlədiyi dövr:
1.
1939-1961-Qafarov
İlyas Abdulla oğlu;
2.
1941-1958-Ağazadə
Yahyə Qafar oğlu;
3.
1950-1959-Ter-Sarkesyan
Ripsime Amayakovna;
4.
1956-1994-Ağazadə
Sevil Yahyə qızı;
5.
1959-1968-Qazızadə
Fateh Nurulla oğlu;
6.
1959-1967-Xəlilov
Əsədulla Abdurahman oğlu;
7.
1959-1979-Vedenina
Tamara Georgiyevna;
8.
1959-2004-Unçiyeva
(Əfəndiyeva) Gülarə Şıxməhəmməd qızı;
9.
1959-1994-Qədirov
Murtuzəli Əfəndi oğlu;
10.
1959-1997-Abbasova
(Mahmudova) Ayşat Mahmud qızı;
11.
1959-1963-Ömərova
Sevgiyə İsa qızı;
12.
1960-1995-Əliyev
İslam Hacı oğlu;
13.
1960-1995-Mustafayev
Firudin Rza oğlu;
14.
1963-1998-Hatəmi
Ərşad Ruhulla oğlu;
15.
1963-1989-Ağababov
Eduard Vartanoviç;
16.
1963-1968-Şuşalı
Elmira Məmməd qızı;
17.
1963-2012-Bersinayev
Soltan Məhəmməd oğlu;
18.
1965-1979-Bondarenko
(Semyonova) Lyudmila Qriqoryevna;
19.
1966-1994-Əsədov
Ataxan Muxtar oğlu;
20.
1972-1979-Qədirov
Fikrət Abdusalam oğlu;
21.
1972-2023-Sofiyev
Həbib Saleh oğlu;
22.
1974-1982-Əfəndiyev
Nəcməddin Rza oğlu;
23.
1975-2011-Əlicanov
Hacı Məmmədtahir oğlu;
24.
1982-Əliyeva
Əminət İslam qızı;
25.
1987-2013-Bulacova
Şahpəri Bulac qızı;
26.
1988-Məhəmmədova
Sevda Tofiq qızı;
27.
1994-2023-Kərimov
Nəbi İsmayıl oğlu;
28.
1996-Yusubov
Musa Şaban oğlu;
29.
2008-2023-Məcidova
Elmira Şamil qızı;
30.
2011-Abdullayeva
Nərgiz Musa qızı.
2022-ci ildə
yeni yaradılmış “Bəhlul-87” tütün sortunun keyfiyyət göstəriciləri: hibridləşmə yolu ilə (Pobeditel-179 x Zaqatala-67) yaradılmış, sınaqdan cıxma tarixi 2016-2022-ci illər, bitkinin tam boyu 279 sm,
yarpaqların miqdarı-44 ədəd, orta yarusda olan yarpaqlarının ölçüsü: uzunluğu- 49 sm, eni-27 sm, vegetasiya müddəti- 120 gün, tütün yarpaqlarının
havada quru məhsulu (17% nəmliklə)-32.7 sent/ha, əmtəə növ çıxımı: I-87%, II-
13%.
2023-cü ildə
yeni yaradılmış “İslam-35” tütün sortunun keyfiyyət göstəriciləri: hibridləşmə yolu ilə (Virciniya NC-55 x Virciniya RGH-4) yaradılmış, sınaqdan cıxma tarixi 2019-2023-cü illər, bitkinin tam boyu 250 sm,
yarpaqların miqdarı-36 ədəd, orta yarusda olan yarpaqlarının ölçüsü: uzunluğu- 56
sm, eni-31 sm, vegetasiya müddəti- 128
gün, tütün yarpaqlarının quru məhsulu (17% nəmliklə)-33.2 sent/ha, əmtəə növ
çıxımı: I-88%, II- 12%.
2024-cü ildə yeni yaradılmış “Şərq gözəli” tütün
sortunun keyfiyyət göstəriciləri: mürəkkəb hibridləşmə yolu ilə (Zaqatala iriyarpaqlısı x Samsun-155 x
Virciniya-20) yaradılmış, sınaqdan
cıxma tarixi 2017-2024-cü illər,
bitkinin tam boyu 250 sm, yarpaqların miqdarı-34 ədəd, orta yarusda olan
yarpaqlarının ölçüsü: uzunluğu-65
sm, eni-31 sm, vegetasiya müddəti- 119
gün, tütün yarpaqlarının havada quru məhsulu (17% nəmliklə)-36.4 sent/ha, əmtəə
növ çıxımı: I-89%, II-11%.
2024-cü ildə
yeni yaradılmış “Sarı gəlin” tütün sortunun keyfiyyət göstəriciləri: mürəkkəb hibridləşmə yolu ilə (Berley-78 x
Berley-122 x Virciniya GL-26) yaradılmış,
sınaqdan cıxma tarixi 2018-2024-cü illər,
bitkinin tam boyu 233 sm, yarpaqların miqdarı-33 ədəd, orta yarusda olan
yarpaqlarının ölçüsü: uzunluğu-62 sm, eni-35 sm, vegetasiya müddəti- 118 gün, tütün yarpaqlarının
havada quru məhsulu (17% nəmliklə)-33.0 sent/ha, əmtəə növ çıxımı: I-87%, II-13%.
2024-cü ildə
yeni yaradılmış “Gülarə-45” qarğıdalı sortunun keyfiyyət göstəriciləri: fərdi seçmə, sınaqdan cıxma tarixi 2017-2024-cü illər, vegetasiya müddəti:
112 gün, bitkinin boyu-255sm, qıçanın gövdəyə birləşmə hündürlüyü-140 sm, bir
bitkidə qıçaların sayı-2 ədəd, bir qıçanın orta çəkisi-418 q, quru qıçadan dən çıxarı- 87.7% , dən məhsuldarlığı (14% nəmlikdə)-95
sent/ha, yaşıl kütlə məhsulu-697 sent/ha, 1000 dənin çəkisi-392 q, dəndə
zülalın miqdarı-11.9%, bitkinin yatmaya davamlılığı-5 ball, quraqlığa
davamlılığı-4.9, xəstəlik,zərərvericilərə sirayətlənmə dərəcəsi-0.3.
İllər üzrə qarğıdalı sortlarının yaradılma ardıcıllığı siyahısı
1.
1959-cu ilin elmi
hesabatında “ Yaxşılaşdırılmış yerli Zaqatala” qarğıdalı sortu
haqqında ilkin məlumat verilmişdir. Sort 1962-ci ildən Azərbaycan Respublikası
Seleksiya Nailiyyətlərinin Dövlət reyestrinə daxil edilmişdir (Patent № 1141);
2.
1984-cü ilin elmi hesabatında “ Zaqatala-514” qarğıdalı sortu haqqında ilkin
məlumat verilmişdir. Sort 1998-ci ildən Azərbaycan Respublikası Seleksiya
Nailiyyətlərinin Dövlət reyestrinə daxil edilmişdir (Patent № 00038);
3.
1984-cü ilin elmi hesabatında “ Zaqatala-68” qarğıdalı sortu haqqında ilkin
məlumat verilmişdir. Sort 2001-ci ildən Azərbaycan Respublikası Seleksiya
Nailiyyətlərinin Dövlət reyestrinə daxil edilmişdir (Patent № 00077);
4.
1984-cü ilin elmi hesabatında “ Şəkərli” qarğıdalı sortu haqqında ilkin məlumat verilmişdir.
5.
1997-ci ilin elmi hesabatında “Partlayan zoğalı” qarğıdalı sortu haqqında ilkin
məlumat verilmişdir.
6.
1999-cu ilin elmi hesabatında “ Mirvari” qarğıdalı sortu haqqında ilkin məlumat verilmişdir. Sort 1999-cu ildən
Azərbaycan Respublikası Seleksiya Nailiyyətlərinin Sınağı və Mühafizəsi üzrə
Dövlət Komissiyasına təqdim edilmişdir.
7.
2003-cü ilin elmi hesabatında “ Zaqatala-420” qarğıdalı sortu haqqında ilkin
məlumat verilmişdir. Sort 2009-cu ildən Azərbaycan Respublikası Seleksiya
Nailiyyətlərinin Dövlət reyestrinə daxil edilmişdir (Patent № 00115);
8.
2003-cü ilin elmi hesabatında “ Zaqatala-380” qarğıdalı sortu haqqında ilkin
məlumat verilmişdir.
9.
2004-cü ilin elmi hesabatında “ Populyasiya-2001B” qarğıdalı sortu haqqında ilkin
məlumat verilmişdir.
10.
2012-ci ilin elmi hesabatında “ Qürur” qarğıdalı sortu haqqında məlumat verilmiş və Azərbaycan Respublikası Seleksiya
Nailiyyətlərinin Sınağı və Mühafizəsi üzrə Dövlət Komissiyasına təqdim
edilmişdir.
11.
2014-cü ilin elmi hesabatında “ Ümüd” qarğıdalı sortu haqqında məlumat verilmişdir.
12.
2015-ci ilin elmi hesabatında “ Fəxri” qarğıdalı sortu haqqında məlumat verilmişdir.
13.
2017-ci ilin elmi hesabatında “ Emil” qarğıdalı sortu haqqında məlumat
verilmişdir.
14.
2019-cu ilin elmi hesabatında “ Pəri qalası” qarğıdalı sortu haqqında məlumat
verilmişdir.
15.
2022-ci ilin elmi hesabatında “ Hacı-36” qarğıdalı sortu haqqında məlumat
verilmiş və Dövlət Sort Sınağına təqdim edilmişdir.
16.
2022-ci ilin elmi hesabatında “Ömər” qarğıdalı sortu haqqında məlumat
verilmiş və Dövlət Sort Sınağına təqdim edilmişdir.
17.
2024-cü ilin elmi hesabatında “Gülarə-45” qarğıdalı sortu haqqında məlumat verilmiş və Dövlət Sort Sınağına təqdim
edilmişdir.
STANSİYANIN MADDİ-TEXNİKİ BAZASI- Stansiyanın normal iş
şəraitini təmin etmək məqsədi ilə 2013-cü ildə müəssisənin Pərzivan ərazisində
anbar, xırman, qaraj, ofis binası, mətbəx, laborator otağı, üç otaqlı qonaq
evi, 2 ədəd 100 tonluq su anbarı inşa edilərək istifadəyə verilmişdir. Xırman
və taxıl anbarında təcrübə məqsədi ilə istehsal olunan taxıl və qarğıdalının
yüksək keyfiyyətlə təmizlənməsi və saxlanılması təmin edilir. Zaqatala BTS-nın
elmi təcrübə bazasında 80-100 ton taxıl, 20-30 ton qarğıdalının yüksək
reproduksiyalı toxumu istehsal olunur, rayonun dövlət və özəl toxumçuluq
təsərrüfatlarına təklif və tövsiyyə edilir.
Комментарии
Отправить комментарий