Ekoloji mühit amillərinin qərzəkli meyvə bitkilərinin inkişafına təsiri
EKOLOJİ MÜHİT
AMİLLƏRİNİN ŞƏKİ-ZAQATALA BÖLGƏSİNDƏ BECƏRİLƏN QƏRZƏKLİ MEYVƏ BİTKİLƏRİNİN
(FINDIQ, YUNAN QOZU, ADİ ŞABALID) İNKİŞAFINA TƏSİRİ
INFLUENCE OF
ECOLOGICAL ENVIRONMENTAL FACTORS ON THE DEVELOPMENT OF NUT-BEARING
FRUIT PLANTS (HAZELNUT, WALNUTS, CHESTNUTS) CULTIVATED IN THE
SHEKI-ZAGATALA REGION
Nərgiz Abdullayeva
Musa
Nargiz
Abdullayeva Musa
Meyvəçilik və Çayçılıq Elmi-Tədqiqat İnstitutunun
Zaqatala Dayaq Məntəqəsi, Zaqatala şəhəri, Azərbaycan Respublikası, nargizabdullayeva6886@gmail.com
Aqrar elmləri üzrə fəlsəfə doktoru
ORCİDiD:0009-0006-6749-617X
Xülasə: Azərbaycanın Respublikasının Şəki-Zaqatala bölgəsində
qərzəkli meyvə bitkilərinin becərilməsi
üçün olduqca əlverişli torpaq-iqlim şəraiti mövcuddur. Bölgəmizdə illik yağıntının miqdarı 643-1200
mm-dən artıq olur. Ona görə də, rütubətli iqlim səbəbindən, bitkilərdə göbələk
və bakterial xəstəlikləri daha çox müşahidə edilir. Tədqiqatın məqsədi, bölgəmiz
üçün xas olan qərzəkli meyvə bitkilərinin, xarici mühit amillərinin mənfi təsirinə
daha davamlı mövcud sort və formaların aşkarlanması, yeni sortların introduksiya
edilməsi və qiymətləndirilməsi, bitki mühafizəsi sahəsində, fermerlər, fərdi təsərrüfatçılarla
maarifləndirmə işlərini genişləndirilməsi və məhsuldarlığın və məhsulun keyfiyyətini
artırmaq, sağlam və ekoloji təmiz məhsul əldə etmək imkanlarının artırılması məqsədilə tövsiyələrin
verilməsidir. Son illər qərzəkli meyvə bitkilərinin (fındıq, yunan qozu,
şabalıd) kütləvi surətdə, xəstəlik və zərərvericilərə sirayətlənməsi müşahidə
edilir. Fındıq bitkisində qəhvəyi mərmər bağacığı
(Halyomorpha halys) zərərvericisi və məhsulunda Asperqillus flavus və Asperqius parastikus adlı kif göbələklərinin
əmələ gəlməsi nəticəsində, aflotoksinin əmələ gəlməsi, yunan qozu bitkisində, törədicisi Xanthomonas
arboricola pv.juglandis bakteriyası olan bakterioz və qonur ləkəlilik (Marssonina
juglandis) göbələk xəstəliyinə çox təsadüf edilir. Şabalıd bitkisində
isə gövdə yanığı və ya şabalıd xərçəngi (Cryphonectria parasitica),
kök çürüməsi (Phytophthora sp.) xəstəlikləri və Dryocosmus
kuriphilus zərərvericisinin sürətlə yayılması qeydə alınmışdır. Bu xəstəlik
və zərərvericilər ilə mübarizə, ancaq bitki mühafizəsi tədbirlərinin kompleks şəkildə
və kütləvi olaraq tətbiq edilməsi şəraitində müsbət nəticə verə bilər.
Abstract:
The Sheki-Zagatala region of the Republic of Azerbaijan has very favorable soil
and climatic conditions for the cultivation of nut crops. In this region, the
annual rainfall exceeds 643-1200 mm. Due to the humid climate, fungal and
bacterial diseases are more commonly observed in plants. The aim of the
research is to identify existing varieties and forms of nut crops that are more
resistant to the negative effects of environmental factors specific to our
region, to introduce and evaluate new varieties, expand awareness efforts with
farmers and individual producers in the field of plant protection, and provide
recommendations for increasing productivity and product quality, as well as
obtaining healthy and ecologically clean products. In recent years, the
widespread infection of nut crops (hazelnut, walnut, chestnut) by diseases and
pests has been observed. In hazelnut plants, the pest Halyomorpha halys
and the formation of molds Aspergillus flavus and Aspergillus
parasiticus in the product, leading to aflatoxin production, are frequently
encountered. In walnut plants, bacterial blight caused by Xanthomonas
arboricola pv. juglandis and the fungal disease brown spot (Marssonina
juglandis) are common. In chestnut plants, stem canker or chestnut blight (Cryphonectria
parasitica), root rot (Phytophthora sp.), and the rapid spread of
the pest Dryocosmus kuriphilus have been recorded. The fight against
these diseases and pests can only yield positive results if plant protection
measures are applied in a comprehensive and mass scale.
Açar
sözlər: ekoloji amillər, fındıq, yunan qozu, şabalıd, xəstəlik
və zərərverıcılər.
Keywords: ecological factors, hazelnut, walnut, chestnut,
diseases and pests.
Giriş
Azərbaycan
Respublikasının Şəki-Zaqatala bölgəsində əsas yerlərdən birini tutan qərzəkli
meyvə bitkiləri çox böyük əhəmiyyətə malikdir. Belə ki, bu bitkilər qiymətli
qida məhsulu olmaqla yanaşı, qənnadı sənayesində əsas xam-mal mənbəyidir. Mebel sənayesində geniş istifadə olunur, təbabətdə ürək-damar xəstəliklərinin müalicəsində əvəzolunmazdır. Qərzəyin külündən barıt istehsalında, yonqarından şərabçılıqda,
fındıq qabığından isə yanacaq kimi geniş istifadə edilir. Eləcə də, məhsulu əhalinin
əsas gəlir mənbəyidir [5,s.98-102;
10, s.137].
Qərzəkli
meyvə bitkilərinin meyvələrinin tərkibi olduqca zəngindir ( 40-75% yağlar, 17-25% zülallar, 3-8% sulu
karbonlar, A,D,E vitaminləri, nişasta) və ləpəsi olduqca yüksək koloriyə
malikdir. Həmçinin nəqliyyat və uzun müddət saxlanmaya olduqca davamlı olduğuna
görə istehsalının artırılmasına zərurət yaradır [1,s.8; 4,s.89-91;].
Dövlət Statistika
Komityəsinin 2023-cü il üçün məlumatına əsasən, Azərbaycan respublikası üzrə
fındıq bitkisinin (Corylus avellana) əkin sahəsi cəmi 81800 ha, istehsalı 75410 ton, ən
yüksək göstərici Şəki-Zaqatala bölgəsində 57212 ha, müvafiq olaraq 56580 ton təşkil edir. Respublikamız üzrə ikinci
yerdə Quba-Xaçmaz iqtisadi rayonu olmaqla, əkin sahəsi 20925 ha, istehsalı isə
13715 tondur. Yunan qozu (Juglans regia) bitkisinin Respublikamız
üzrə əkin sahəsi cəmi 6763 ha, istehsalı 14344 ton, ən
yüksək göstərici Şəki-Zaqatala bölgəsində 2750 ha, müvafiq olaraq 4843 ton təşkil edir. Respublikamız üzrə ikinci
yerdə yenə də Quba-Xaçmaz iqtisadi rayonu olmaqla, əkin sahəsi 1325 ha,
istehsalı isə 1748 tondur. Adi şabalıd (Castanea sativa) bitkisinin Respublikamız
üzrə əkin sahəsi cəmi 296 ha, istehsalı 588 ton, o cümlədən ən yüksək göstərici Şəki-Zaqatala bölgəsində 259 ha, müvafiq olaraq 528 ton təşkil edir [11].
Hazırda respublikamızda ekoloji mühitin pozulması, meşələrin, çəmənlərin,
kənd təsərrüfatına yararlı torpaqların azalması, bəzi yerlərdə tamamilə sıradan
çıxarılması, Kür, Araz və digər çayların, Xəzərin, torpağın, havanın çirklənməsi,
bir sıra bitki və heyvan növlərinin bioloji müxtəlifliyinin pozulması və ya
azalması müşahidə edilir ki, bu problemlər bu gün üçün olduqca aktualdır [6,s.12].
Mühitin orqanizmlərə təsir göstərən ayrı-ayrı xassələri və ya
elementləri ekoloji faktorlardır ki, bunlar da olduqca müxtəlifdir. Ekoloji
faktorlar: abiotik, antropogen və biotik
olmaqla, əksəriyyəti vaxta görə keyfiyyətcə və kəmiyyətcə ilə görə dəyişir. Abiotik
faktorlar (quraqlıq, şaxta) bütün qeyri-üzvi mühit faktorların məcmusunu təşkil
edib bitki və heyvanların həyatına və yayılmasına təsir göstərir. Həmçinin
torpağın temperaturunun, rütubətliliyinin, strukturunun, humusun miqdarının,
bitkinin böyümə və inkişafına təsiri olduqca böyükdür. Antropogen faktorlar,
insan cəmiyyətinin fəaliyyət forması olub, canlı orqanizmlərin həyatına birbaşa
və ya dolayısı ilə yaşayış mühitinə bilavasitə təsir göstərir. Biotik faktorlar
canlı orqanizmlərin bir-birinə təsir formasıdır ki, digər canlıların, bitki,
heyvan, mikroorqanizmlərə təsir göstərir, qarşılıqlı əlaqələri biosenozların və
populyasiyaların mövcudluğunun əsası hesab olunur [8,s.12-13] .
Azərbaycanın Respublikasının Şəki-Zaqatala bölgəsində digər meyvə
bitkiləri ilə yanaşı, qərzəkli meyvə bitkilərinin də becərilməsi üçün olduqca əlverişli
torpaq-iqlim şəraiti mövcuddur. Bölgədə əsasən
boz, çəmən, şabalıdı, dağ-çəmən, qonuq dağ-meşə, qəhvəyi dağ-meşə
torpaqlarıdır. Bu torpaqlar əkin üçün yararlı olub, yüksək su keçiricilik
qabiliyyətinə malikdir. Torpağın mexaniki tərkibi orta gillicə, humus qatının
qalınlığı 25-35 sm, karbonatlı torpaqlarda pH 7, karbonatsız torpaqlarda isə pH
5,5 olur [3,s.145-150].
Bölgə yarımrütubətli subtropik iqlimə malik olub, illik yağıntıların
miqdarı 684-908 mm arasında dəyişir, dağlıq hissəsində isə miqdarı
Tədqiqatın məqsədi
Bölgəmiz üçün xas olan fərdi təsərrüfatlarda və təbii halda dağətəyi
zonalarda meşə zolaqlarında bitən, əhalinin əsas gəlir mənbəyi olan qərzəkli
meyvə bitkilərinin, xarici mühit amillərinin mənfi təsirinə daha davamlı mövcud
sort və formaların aşkarlanması, yeni sortların introduksiya edilməsi və qiymətləndirilməsi,
bitki mühafizəsi sahəsində, fermerlər, fərdi təsərrüfatçılarla maarifləndirmə
işlərini genişləndirilməsi və məhsuldarlığın və məhsulun keyfiyyətini artırmaq,
sağlam və ekoloji təmiz məhsul əldə etmək
imkanlarının artırılması məqsədilə tövsiyələrin verilməsi tədqiqatın məqsədidir.
Məsələnin qoyuluşu və həlli üsulları
Meyvəçilik və Çayçılıq
Elmi Tədqiqat İnstitutunun Zaqatala Dayaq Məntəqəsində 100-dən artıq fındıq
sortu genofond olaraq kolleksiya bağında qorunub saxlanılır. Burada 18 xalq
seleksiyası, 14- İnstitutun seleksiya sortları, 16-Avropa mənşəli, 3- Şimali
Qafqaz, 3 – Türkiyə, 1- Ukrayna, 8- Gürcüstan, 15-ABŞ-dan, 8- İİR-dan, 3
İtaliyadan və s. introduksiya edilmiş sortlar üzərində sortöyrənmə və seleksiya
işləri icra edilir. Respublikamızda becərilən fındıq sortlarının 90%-ni üstün keyfiyyəti və zəngin dadına
görə Atababa sortu təşkil edir. Bundan
əlavə: Qalib, Saçaxlı, Qızıl, Gəncə, Barlı, Elbarı, Zaqatala, Pərzivan zərifi,
Oğuz-5, Qəbələ-68, Ataulla, Aslanbaba, Topqara, İri çatax kimi, yüksək ləpə
çıxımına və keyfiyyətlə malik sortlar da becərilir.
Azərbaycan dünya fındıq ixracında Türkiyə, Çili və
İtaliyadan sonra 4-cü yeri tutur. Azərbaycanda əsasən 39 şirkət fındıq ixrac
edir. Onların 34-nün illik ixracı 120
min ABŞ dollarından üstündür. Hazırda əsasən Rusiya, Almaniya, İtaliya və
İsveçrəyə, Belçika, Estoniya və İsrail kimi ölkələrə ixrac olunur.
Son illər qərzəkli meyvə bitkilərinin (fındıq, yunan qozu, şabalıd) kütləvi
surətdə, xəstəlik və zərərvericilərə sirayətlənməsi müşahidə edilir. Fermer və fərdi təsərrüfatlarda fındığın qəhvəyi mərmər bağacığı
(Halyomorpha halys) zərərvericisi və məhsulunda Asperqillus flavus və Asperqius parastikus adlı kif göbələklərinin
əmələ gəlməsi nəticəsində, insan üçün zəhərli maddə olan aflotoksinin (ləpənin
çürüməsi) əmələ gəldiyi aşkar edilmişdir. Həmçinin yunan qozu bitkisində, törədicisi Xanthomonas
arboricola pv.juglandis bakteriyası olan bakterioz və qonur ləkəlilik (Marssonina
juglandis) göbələk xəstəliyinə çox təsadüf edilir. Şabalıd bitkisində
isə gövdə yanığı və ya şabalıd xərçəngi (Cryphonectria
parasitica), kök çürüməsi (Phytophthora
sp.) xəstəlikləri və
Dryocosmus kuriphilus və ya qal arıları zərərvericisinin sürətlə
yayılması qeydə alınmışdır.
Fındıq bitkisinin qəhvəyi
mərmər bağacığı (Halyomorpha halys) zərərvericisinin 1 dişi fərdi 300-ə
qədər yumurta qoyur. Bu həşəratlar əhalinin yaşayış məntəqələrinə daha yaxın
yerlərdə qışlamağa meyilli olduğuna görə, passiv inkişaf dövrlərində (oktyabr ayından fevral ayınadək)
mexaniki mübarizə üsulu tətbiq edilərək, əl ilə yaşayış məntəqələrindən
toplanaraq həşəratlar məhv edilir. Bu mübarizə üsuliu, Zaqatala Dayaq Məntəqəsinin, Aqrar Xidmət
Agentliyinin Bitki Mühafizəsi və Fumiqasiya Mərkəzinin əməkdaşları və yerli əhali
tərəfindən icra edilir. Havalar istiləşdikdən
sonra, aprel ayından başlayaraq, zərərvericilərin inkişafı üçün optimal
temperatur 18-250 C olduqda, həşəratların aktiv dövrü zamanı uçmağa
başlayırlar ki, bu zaman kimyəvi mübarizə üsulu olaraq insektisidlər (Deltametrin, Şaulin ) tətbiq edilir və paralel
olaraq aldadıcı tələlərdən də istifadə edilir.
Gündəlik həyatımızda tez-tez rast gəlinən və demək olar ki, bütün növ
ərzaq məhsullarında yarana bilən kiflər (funquslar)
son zamanlar çox ciddi tədqiqat mövzusuna çevrilmişdir. Kif göbələkləri fındıq
məhsulunun ləpəsində zülali maddələrin parçalanmasına və tərkibinin dəyişərək məhsulun
çürüməsinə və nəticədə toksinli maddələrin yaranmasına səbəb olur. Fındıq məhsulunda Asperqillus flavus və Asperqius parastikus adlı kif göbələkləri,
insan üçün zəhərli maddə olan aflotoksini əmələ gətirirlər. Bunun üçün əkin
materialından bağın salınmasından başlayaraq, bütün aqrotexniki tədbirlər
düzgün aparılmalıdır. Belə ki, qərzəkli məhsulun tığlarda qalın yığılması,
vaxtında qarışdırılaraq qurudulmaması, qərzəkdən vaxtında təmizlənməməsi, qabıqlı
fındığın nəmliyinin 6%-dək qurudulması, həmçinin torpaqları analiz etmədən yüksək
səviyyədə mineral gübrələrin verilməsi bu problemlərin yaşanmasına səbəb olur.
Bölgəmizdə həmçinin heyvandarlıq da inkişaf etdiyinə görə, tərəfimizdən üzvi
gübrələrdən (əsasən peyin) daha çox istifadə edilməsi, fermerlərə və fərdi təsərrüfatlara
tövsiyə edilir.
Qərzəkli meyvə bitkilərindən olan Yunan qozunun MvəÇETİ-nin Zaqatala Dayaq
Məntəqəsində 46 sort və formadan ibarət
kolleksiya bağı mövcuddur. Burada xalq və
seleksiya nəticələri olaraq, 70% -dək yüksək yağlılığa malik Zaqatala, Tala,
İlqar, Faldar, Nailə, Camal, Yaqub, Yumru sortları becərilir. Qoz bağları əsasən
yol kənarlarında alleya şəklində və fərdi təsərrüfatlarda becərilir. Müşahidələr
nəticəsində son illər bu bitkinin meyvələrində bakterioz (Xanthomonas arboricola
pv.juglandis) və qonur ləkəlilik (Marssonina
juglandis) göbələk xəstəliyinin yayılması qeydə alınmışdır. Bu xəstəliklər
zamanı, meyvənin tam yetişmə zamanı sirayətlənməsi və kütləvi şəkildə tökülməsi
müşahidə edilir. Bu da, məhsuldarlığın nəzərə çarpacaq dərəcədə aşağı düşməsinə
və meyvələrin keyfiyyətsiz olmasına səbəb olur. Belə bağlarda sanitar budamanın
aparılması və ya bordo mayesi, mis kuporosu əhənglə suya qatılaraq, çiləmə
tətbiq edilir.
Adi şabalıd bitkisi əsasən Böyük
Qafqaz sıra dağlarının Cənub yamacında yerləşən rayonların dağətəyi, əsasən Car, Yuxarı Çardaxlar, Meşleş kəndlərində, fərdi təsərrüfatlarda: Aşlıq, Xanlıq, Car, Barquhava, Faraş, Azəri, Tarixlər,
Hama subuli, Kihili subuli, Ayı pəncəsi sortları
becərilir.
Son 15 idlə bölgəmizdə yayılan şabalıdın gövdə yanığı və ya şabalıd xərçəngi
(Cryphonectria parasitica) və kök çürüməsi (Phytophthora sp.) xəstəliklərinin, həmçinin kütləvi şəkildə Dryocosmus kuriphilus və ya
qal arıları zərərvericisinin sürətlə yayılması səbəbindən məhsuldarlığın kəskin
şəkildə aşağı düşməsi müşahidə olunmuşdur.
Belə ki, 2013-cü
ildə Respublikamız üzrə əkin sahəsi 547 ha, o cümlədən Şəki-Zaqatala bölgəsi
üzrə 545 ha olduğu halda, 2023-cü ildə bu rəqəm 296 ha-259 ha olmuşdur. Məhsul
istehsalı isə 2013-cü ildə Respublikamız üzrə 1937 ton, o cümlədən Şəki-Zaqatala
bölgəsi üzrə 1876 ton olduğu halda,
2023-cü ildə bu rəqəm qeyd etdiyimiz kimi, 588 ton -528 ton təşkil etmişdir. 10 il ərzində şabalıd
bitkisinin Respublikamız üzrə əkin sahəsi 251 ha, Şəki-Zaqatala bölgəsi üzrə286
ha, məhsul istehsalı isə 1349 ton- 1348 ton olmaqla kəskin azalmışdır.
2019-cu ildən etibarən kütləvi şəkildə Dryocosmus kuriphilus və ya qal arıları zərərvericisinin sürətlə
yayılması səbəbibndən, sirayətlənmə 10-15% təşkil edirdisə, hal-hazırda
Zaqatala rayonu Car kəndində mövcud şabalıd ağaclarının 80%-nin məhv
olduğu müşahidə edilmişdir. Əfsuslar
olsun ki, bitki mühafizəsi tədbirlərinin şabalıd ağacına tətbiq edilməsi
olduqca çətindir. Belə ki, ağaclar həddindən artıq hündür olduğuna görə fərdi təsərrüfatlarda mexaniki, kimyəvi
mübarizə tədbirlərinin aparılması mümkün deyildir. Hal-hazırda bitkilərə qismən
tətbiq edilən mübarizə tədbirləri: aqrotexniki və mexanikidir: budama, seyrəltmə
və cavanlaşdırma tədbirləri, xəstə və ya zərərvericilərlə sirayətlənmiş
budaqcıqların və ya əmələ gəlmiş fırların qırılıb atılmasıdır.
Bu zərərvericilər, 1941-ci ildən etibarən mənbəyi Çindən başlayan,
dünyanın bir çox dövlətlərində: Yaponiya, Koreya, İtaliya, Fransa, Sloveniya,
Xorvatiya, Niderland, İsveçrə, Rusiya, Türkiyədə kütləvi yayılmışdır. 1 qal
arısının 150 ədəd yumurta qoyduğu və əkin materialı (ting) ilə yayılması müəyyən
edilmişdir.
Son illər İtaliya, Rusiya və Türkiyə dövlətləri tərəfindən bu zərərvericiyə
qarşı bioloji mübarizə tətbiq edilir. 2024-cü ilin aprel ayından etibarən,
Türkiyənin Orman Genel Müdürlüyünün
Ormancılık Karantin şöbəsinin müdiri Özgür Toprakın rəhbərliyi ilə qal
arılarına qarşı Türkiyədə aparılan bioloji mübarizə olaraq Torymus sinensis həşəratından istifadə edilməklə, bölgəmizdə də, bu zərərvericilərə qarşı bioloji
mübarizə tətbiq edilmişdir. Dünya təcrübəsinə
əsaslanaraq, deyə bilərik ki, bioloji mübarizə üsulundan müsbət nəticə əldə edilməsi üçün bir neçə il tələb
olunur.
Nəticə
Respublikamızda Aqrar
Xidmətlər Agentliyinin, Aqrar Subsidiya Şurası tərəfindən bitki mühafizəsi məqsədilə
hər il subsidiyalar ayrılır. Bu xəstəlik və
zərərvericilər ilə mübarizə, ancaq bitki
mühafizəsi tədbirlərinin kompleks şəkildə və kütləvi olaraq tətbiq edilməsi şəraitində
müsbət nəticə verə bilər.
Ədəbiyyat siyahısı:
- Bayramova D.B., Əhmədi P.H., Sultanov İ.M. Qərzəkli meyvə bitkiləri.
Bakı,“Təknur MMC” nəşriyyatı, 2010, s.8.
2.
Həsənov Z.M.,
Əliyev C.M. Meyvəçilik. “MBM”MMC nəşriyyatı, Bakı, 2011. səh. 429-430.
3.
Qurbanov İ.S,
Sadıqov Ə.N., Sadıqova N.M., Əliyev
F.Q., Süleymanova S.C. Meyvə bağlarında xəstəlik və zərərvericilərə qarşı
inteqrir mübarizə tədbirləri. Bakı, “Müəllim” nəşriyyatı, 2020, s.145-150.
4.
Qurbanov İ.S.,
Əliyev V.M., Bəyəhmədov İ.A., Xankişiyeva E.M., Süleymanova S.C. Fındıq
bitkisi. Bakı, “Elm və Təhsil” nəşriyyatı, 2019, s.89-91.
5.
Məmmədov C.Ş., Yusifov Ə.N., Abdullayeva N.M. Qərzəkli meyvə bitkilərinin
bioloji əsasları və aqrotexnologiyası. Bakı, “Müəllim” nəşriyyatı, 2018, s.98-102.
6. Məmmədov Q.Ş.,Xəlilov M.Y. Ekologiya və ətraf
mühitin mühafizəsi. Bakı, “Elm” nəşriyyatı, 2005, s.12.
7.
Sadıqova N.M., Sadıqov
Ə.N., Qurbanov İ.S. Meyvə və çay bitkilərinin xəstəlik və zərərvericiləriləri. Bakı, “Elm və təhsil”, 2019, s.145.
- Чернова Н.М.,
Былова А.М. Экология. Москва, издательство «Просвещение»,
1988, с.12-13.
- Щепотьев Ф.Л., Рихтер А.А., Команич И.Г., Павленко Ф.А.,
Кази-Заде Ф.Н., Лебединец Л.Н., Кравченко В.И., Тремль А.Г., Клюшкин П.И.
Орехоплодовые древесные породы. Москва, издательство «Лесная промышленность», 1969, с.
197-198.
- Щепотьев Ф.Л.,
Рихтер А.А., Павленко Ф.А., Молотков П.И., Кравченко В.И., Ирошников А.И.
Орехоплодовые лесные культуры. Москва, издательство «Лесная
промышленность», 1978, с.137.
- www.stat.gov.az
Комментарии
Отправить комментарий