Fındıq kataloqu
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI KƏND
TƏSƏRRÜFATI NAZİRLİYİ MEYVƏÇİLİK VƏ ÇAYÇILIQ
ELMİ TƏDQİQAT İNSTİTUTUNUN
FINDIQ SORTLARININ
KATALOQU və BECƏRİLMƏSİ
Corylus avellana
L.
Meyvəçilik və Çayçılıq Elmi Tədqiqat İnstitutunun 100 illik yubileyinə həsr
olunmuşdur
1926-2026
N.M.Abdullayeva, Fındıq sortlarının kataloqu və becərilməsi-
Corylus avellana
L. Bakı, “Class
Print” nəşriyyatı, 2026, 376 səh.
Kitab, Meyvəçilik və Çayçılıq
Elmi-Tədqiqat İnstitutunun “100 illiyi”nə (1926- 2026) həsr edilmişdir.
İnstitutun nəzdində Lənkəran, Abşeron, Qəbələ, Göyçay, Quba və Zaqatala Elmi Təcrübə Bazaları
fəaliyyət göstərir. Zaqatala
Elmi Təcrübə Bazası 1959-cu
ildən yaradılmış və fəaliyyətini kənd təsərrüfatının elmi əsaslarla inkişafına yönəltmişdir. Elmi-tədqiqat işləri, movcud
genofondun genişləndirilməsi,
seleksiya işlərinin aparılması ilə əldə edilmiş
hibrid formalardan daha geniş istifadə edilməsi, keyfiyyət
göstəricilərinə görə daha üstün sortların əldə edilməsi istiqamətində aparılır
və fındığın: 20- xalq seleksiya sortu, 23- İnstitutun seleksiya sortları, 7-
Türkiyə, 11- İtaliya, 8- Gürcüstan, 3- Şimali Qafqaz, 4- İspaniya, 5- Fransa,
10-Almaniya, 5-ABŞ, 2-Rusiya, 3-İngiltərə, 2-İİR,
1- İsveçrə, 1- Ukrayna, və 1 Balkan
yarmadasından introduksiya olunmuş
sortlar olmaqla, cəmi: 106 fındıq sortu tədqiq edilir. Kitabda,
Şəki-Zaqatala iqtisadi rayonunun torpaq-iqlim şəraiti, fındıq bitkisinin botaniki təsviri və bioloji xüsusiyyətləri, əhəmiyyəti, sortların təsviri və morfoloji xüsusiyyətləri,
mənşəyi, müxtəlif əkin sistemləri, çoxaldılması, aqrotexniki qulluq qaydaları,
cərgə aralarının səmərəli istifadəsi, fenoloji müşahidələr, məhsul yetişdikdən
sonra keyfiyyətinə təsir edən amillər, standart fındıq məhsulu, sortların tərkibi,
məhsuldarlığı, bitki mühafizəsi üsulları, xəstəlik və zərərvericiləri və onlara qarşı
mübarizə tədbirləri təhlil edilmiş, fəaliyyətin təsviri və arxiv foto şəkillər
öz əksini tapmışdır. Kitabdan aqrar sahədə çalışan şəxslər,
elmi işçilər, müəllimlər, tələbələr, fındıq emalçıları və
istehsalçıları, fermerlər, azad sahibkarlar və fərdi təsərrüfatçılar istifadə
edə bilərlər.
DOİ:https://doi.org/10.36719/0859/2026
MÜNDƏRİCAT
|
Meyvəçilik və Çayçılıq Elmi-Tədqiqat İnstitutu 1926-2026......... |
|
Zaqatala Elmi Təcrübə
Bazası...................................................... |
|
Şəki-Zaqatala iqtisadi rayonunun torpaq-iqlim şəraiti................. |
|
Zaqatala Elmi Təcrübə
Bazasının Pərzivan təcrübə
sahəsində tədqiq edilən fındıq
sortlarının siyahısı və mənşəyi...................... |
|
Fındıq sortları (təsviri və morfoloji xüsusiyyətləri)...................... |
|
Fındıq bitkisinin botaniki təsviri və bioloji
xüsusiyyətləri........... |
|
Fındıq bitkisinin əhəmiyyəti.......................................................... |
|
Dünyada fındıq istehsalı................................................................ |
|
Atababa sortu................................................................................ |
|
Fındıq bağı altında
torpağın qida maddələrinə tələbatı................. |
|
Fındıq bağlarına üzvi
gübrələrin verilməsi.................................... |
|
Fındıq bağı üçün
sahənin seçilməsi............................................... |
|
Torpağın əkin qabağı
hazırlanması................................................ |
|
Bağ sahəsinin bölünməsi və əkin sxemi....................................... |
|
Müxtəlif əkin sxemlərində kolda gövdə sayı
və məhsuldarlığın təhlili.............................................................................................. |
|
Cərgəvi əkin sistemi...................................................................... |
|
“Ocaq” əkin sistemi....................................................................... |
|
“V” şəkilli əkin sistemi ................................................................. |
|
Fındığın çoxaldılması (üfüqi daldırma üsulu)................................ |
|
Yeni bağ salınarkən əsas və tozlayıcı sortların yerləşdirilməsi...... |
|
Yeni bağların salınması................................................................. |
|
Fındıq tinglərinin əkilməsi............................................................ |
|
Fındıq bağlarında mövsüm
ərzində aparılan aqrotexniki tədbirlər və təqvim planı.............................................................................. |
|
Cavan fındıq bağlarına aqrotexniki qulluq.................................... |
|
Cavan fındıq bağlarının cərgə aralarının səmərəli istifadəsi......... |
|
Məhsuldar fındıq bağlarına aqrotexniki qulluq............................. |
|
Fındıq bağlarının don vurmadan qorunması tədbirləri................... |
|
Fındıq bağlarının budanması (yaşıl budama)................................ |
|
Gübrələmə (torpağın mübitləşdirilməsi)....................................... |
|
Fındıq bağlarının suvarılması........................................................ |
|
Payız-qış aylarında fındıq bağlarında aparılan aqrotexniki tədbirlər......................................................................................... |
|
Fındıq məhsu yetişdikdən sonra keyfiyyətinə təsir edən amillər............................................................................................ |
|
Fındıq məhsulunun yığılması......................................................... |
|
Məhsulun daşınması...................................................................... |
|
Fındığın qərzəkdə saxlanması........................................................ |
|
Məhsulun qərzəkdən təmizlənməsi............................................... |
|
Qabıqlı fındıq məhsulun çeşidlənməsi.......................................... |
|
Qabıqlı fındıq məhsulunun qurudulması....................................... |
|
Qabıqlı fındıq məhsulunun saxlanması.......................................... |
|
Keyfiyyətli fındıq məhsulu
əldə etmək üçün
bilinməsi vacib olan qulluq qaydaları............................................................................. |
|
Standart fındıq məhsulu................................................................ |
|
Qərzəkli meyvə bitkilərinin istehsalının inkişafı nəyə görə aktualdır ?...................................................................................... |
|
Bitki mühafizəsi üsulları............................................................... |
|
Bitki mühafizəsinin təqvim
və iş planı......................................... |
|
Fındıq bitkisinin Şəki-Zaqatala bölgəsində daha geniş
yayılan xəstəlik və zərərvericiləri və onlara qarşı
mübarizə tədbirləri...... |
|
Şəki-Zaqatala bölgəsində daha
geniş yayılmış fındıq
bitkisinin xəstəlikləri..................................................................................... |
|
• Unlu şeh................................................................................. |
|
• Mozaika ................................................................................ |
|
• Bakterial yanıq...................................................................... |
|
• Yarpağın qonur
ləkəliyi......................................................... |
|
• Fındığın budaq
xərçəngi........................................................ |
|
• Fındığın kök çürüməsi........................................................... |
|
• Kif xəstəliyi- aflotoksin ........................................................ |
|
Şəki-Zaqatala bölgəsində daha
geniş yayılmış fındıq
bitkisinin zərəvericiləri.................................................................................. |
|
·
Fındıq uzunburunu................................................................ |
|
·
Fındığın tumurcuq gənəsi..................................................... |
|
·
Fındıq bığlıçası və ya oduncaq böcəyi.................................. |
|
·
Fındıq mənənəsi.................................................................... |
|
·
Qızılağac yarpaqyeyəni......................................................... |
|
·
Akasiya yalançı çanaqlı yastıcası.......................................... |
|
·
Qəhvəyi mərmər bağacığı..................................................... |
|
·
Amerika ağ kəpənəyi............................................................ |
|
·
Gəmiricilər, quşlar, iri heyvanlar........................................ |
|
Dərman preparatlarının çilənmə qaydaları..................................... |
|
Xəstəlik və zərərvericilərə qarşı xalq təbabəti vasitələri................ |
|
Fındıq sortlarının pöhrəvermə qabiliyyəti, xəstəlik və zərərveri- cilərə davamlılığı cədvəli.............................................................. |
|
Fındıq sortlarının ölçüləri və çəkisi cədvəli.................................. |
|
Fındıq sortlarının yetişmə
tarixi, məhsuldarlıq və ləpə çıxımı cədvəli........................................................................................... |
|
Fındıq sortlarının kimyəvi tərkibi cədvəli.................................... |
|
Fındıq sortlarının fenoloji müşahidələri cədvəli............................ |
|
Erkək və dişi çiçəklərin fəal dövrü və tozlanma müddəti cədvəli............................................................................................ |
|
Zaqatala Elmi Təcrübə
Bazasının elmi və təsərrüfat fəaliyyətində rolu olmuş keçmiş
işçilər haqqında məlumat............................... |
|
·
Qazızadə Fateh Nurulla oğlu.............................................. |
|
·
Bojko Nina Viktorovna....................................................... |
|
·
Qədirov Abdusalam Balabəy
oğlu....................................... |
|
·
Adıgözəlov Hacəli Oruc
oğlu............................................... |
|
·
Rəcəbov Rəcəb Murtuzəli oğlu............................................ |
|
·
Feyzullayeva Gülşən Səməd qızı.......................................... |
|
Foto albom- Zaqatala Bağçılıq Dayaq Məntəqəsinin keçmiş işçiləri, 1995-ci il.......................................................................... |
|
1972-1989-cu illərdə Zaqatala Bağçılıq Dayaq Məntəqəsinə təqdim edilmiş Attestatlar.............................................................. |
|
Foto albom- fəaliyyətin təsviri....................................................... |
|
Foto albom- sərgilərdə iştirak........................................................ |
|
Ədəbiyyat siyahısı......................................................................... |
Meyvəçilik və
Çayçılıq Elmi Tədqiqat İnstitutunun
nəzdində Lənkəran, Abşeron,
Qəbələ, Göyçay, Quba və
Zaqatala Elmi Təcrübə Bazaları fəaliyyət göstərir. İnstitutunun elmi-tədqiqat müəssisəsi olan Zaqatala
Elmi Təcrübə Bazası 1959-cu ildən yaradılmış və fəaliyyətini kənd
təsərrüfatının elmi əsaslarla inkişafına yönəltmişdir. Azərbaycan SSRİ Nazirlər
Sovetinin 22 yanvar
1959-cu il 29 saylı sərəncamı, Azərbaycan SSRİ Xalq Təsərrüfatı Şurası Ərzaq
Malları Sənaye İdarəsinin 28 yanvar 1959-cu il 26 saylı əmri və Azərbaycan SSRİ Kənd
Təsərrüfatı Elmlər Akademiyasının 9 fevral 1959-cu il tarixli 176 saylı
əmrinə əsasən Azərbaycan MvəÇETİ-yə verilmişdir. Zaqatala Elmi Təcrübə
Bazasının 62,7 ha, o cümlədən 56.0 ha kənd təsərrüfatına yararlı torpaq sahəsi
vardır. Qərzəkli meyvə bitkilərinin sortlarının öyrənilməsi və seleksiyası üzrə
tədqiqat işləri aparılır. Elmi-tədqiqat işləri metodikaya uyğun olaraq,
movcud genofondun genişləndirilməsi, seleksiya işlərinin aparılması ilə əldə
edilmiş hibrid formalardan daha geniş istifadə edilməsi, keyfiyyət
göstəricilərinə görə daha üstün sortların əldə edilməsi istiqamətində aparılır.
Hal-hazırda Zaqatala ETB-nın direktoru Rəşad
Xəlil oğlu İbrahimovdur. Şəki-Zaqatala bölgəsində bağçılığın digər sahələri
ilə yanaşı qərzəkli meyvə bitkilərinin (fındıq, qoz,
şabalıd) becərilməsinə xüsusi diqqət yetirilir. Bölgəmizdə qərzəkli meyvə
bitkilərinin inkişaf etdirilməsi üçün olduqca əlverişli torpaq-iqlim şəraiti
mövcuddur və meşələrdə təbii halda bitən qoz, şabalıd, fındıq ağacları buna
əyani sübutdur. Pərzivan təcrübə sahəsində qərzəkli meyvə bitkiləri üzərində
“Subtropik, qərzəkli, sitrus meyvə bitkilərinin ekstremal faktorlara davamlı yeni sortlarını yaratmaq, təsərrüfat qiymətli əlamətlərini seçmək, mövcud sortları öyrənmək” mövzusuna uyğun olaraq “Fındıq
bitkisinin sort-formalarının toplanılması, öyrənilməsi, seçilməsi və kolleksiya
bağına cəlb etməklə genofondunun zənginləşdirilməsi” elmi tədqiqat işi
seleksiya və sortöyrənmə istiqamətində icra edilir.Tədqiqatın məqsədi qərzəkli
meyvə bitkilərinin tez məhsula düşən, nazik qabıqlı, yüksək yağlılığa, ləpə
çıxımına malik, məhsuldar, bazar tələblərinə cavab verən, ekoloji sağlam,
xarici mühit amillərinin təsirinə dözümlü, kompleks davamlı yeni sortlarını yaratmaq, həmçinin mövcud sortların
öyrənilməsi və ən perspektivlilərin DSS-na təsqim etməklə, təsərrüfatlara
tövsiyyə etməkdən ibarətdir. Elmi-tədqiqat işləri üç tərəfdən dağlarla əhatə olunmuş, yalnız cənubdan açıq olan dəniz
səviyyəsindən 300-350 m hündürlükdə yerləşən Pərzivan təcrübə sahəsində
aparılır.Sahənin iqlimi rayonun iqlimindən kəskin şəkildə fərqlənir. Qışı
şaxtalı, yayı isə quraq keçir. Təcrübə sahəsinin
torpağı dəmyə olub, qonur
dağ-meşə, qəhvəyi dağ-meşə, boz qonur, şabalıdı və bozqırlaşmış torpaqlardan
ibarətdir. Torpağın su saxlama qabiliyyəti aşağı səviyyədədir, dağətəyi
zonadır.
Zaqatala Elmi Təcrübə Bazasının Pərzivan təcrübə sahəsində tədqiq edilən fındıq sortlarının siyahısı və mənşəyi- Meyvəçilik və
Çayçılıq Elmi-Tədqiqat İnstitutunun Zaqatala Elmi Təcrübə Bazasının Pərzivan
təcrübə sahəsində tədqiqat obyekti olaraq qərzəkli meyvə bitkilərindən
fındığın: 20- xalq seleksiya sortu, 23- İnstitutun seleksiya sortları, 7- Türkiyə, 11- İtaliya, 8- Gürcüstan, 3- Şimali Qafqaz,
4- İspaniya, 5-Fransa, 10-Almaniya, 5-ABŞ, 2-Rusiya, 3- İngiltərə, 2-İİR, 1- İsveçrə, 1- Ukrayna, və 1 Balkan
yarmadasından introduksiya olunmuş sortlar
olmaqla, cəmi: 106 fındıq sortu tədqiq edilir.
Şəki-Zaqatala bölgəsində daha yüksək keyfiyyət göstəricilərinə malik fındıq
sortlarına: Atababa, Qalib, Qızıl, Saçaxlı,
Pərzivan zərifi, Barlı, Elbarı, Ataulla, Zaqatala-9, Firavan, Topqara
sortlarını aid etmək olar.
Fındıq bitkisinin botaniki təsviri və bioloji xüsusiyyətləri- Fındıq bitkisi (Corylus avvellana L.), fıstıqçiçəklilər dəstəsinin (Fagales) tozağacıkimilər fəsiləsinin (Betulaceae),
fındıq cinsinə (Corylus) aid bitki
növüdür. Mövcud olan 20 növündən 7 növü daha çox yayılmışdır. Corylus avellana-
dünyada, o cümlədən
Azərbaycanda əsasən
Şəki-Zaqatala iqtisadi rayonunda geniş yayılmışdır. Fındıq bitkisinin çiçəkləri bir evli müxtəlif cinslidir. Erkək çiçəkləri
silindirik formalı sırğalarda yerləşmişdir. Hər erkək çiçək üç inkişaf etməmiş
yarpaqcıqdan ibarətdir. Lakin, çiçək yanlığı yoxdur. Çiçəkdə erkəkciklər 4
ədəddir, lakin, elə haçalanmışdır ki, səkkiz ədəd erkəkciyə oxşayır. Erkəkciklərin saplağı qısa, toxumcuqlar bir yuvalı, yuxarısı
tüklü və ya tüksüz olurlar, erkək çiçəyin əsası keçən ilin yayında
(iyun-iyul ayları) qoyulur. İlin hava-iqlim şəraitindən, fındıq bitkisinin sort xüsusiyyətlərindən və yetişmə müddətindən
(tezyetişən, orta, gecyetişən) asılı olaraq, erkək çiçəklər dekabr ayının
sonundan başlayaraq, mart ayının əvvəlinədək çıçəkləyir. Mövcud bölgədə iqlim–hava şəraitindən asılı olaraq
çiçəkləmə müddəti 12–70 gün arasında davam edir. Dişi çiçəklərin
açılması isə yanvar ayının ortalarından başlayaraq, fevral ayının sonunadək
davam edir. Müvafiq olaraq elə bu müddətdə (25 dekabr-05 mart) tozlanma prosesi
baş verir. Yarpaqlama aprel ayının əvvəlindən başlayaraq, iyun ayının sonunadək davam edir. Qərzəyin
əmələ gəlməsi prosesi
may ayının əvvəlindən
başlayaraq, iyul ayının ortalarınadək davam edir. Məhsulun yetişməsi iyul
ayının sonundan başlayaraq, sentyabr ayının 10-dək olan dövrü əhatə edir. Xəzəlləmə
təqribən oktyabr ayının 05-dən başlayaraq, dekabr ayının 10-dək davam edir.
Fındıq zoğları tez inkişaf edərək 4-5 yaşa çatdıqda məhsula düşür. Fındıq kolu
15-20 il tam məhsul verdikdən sonra tədricən məhsuldarlıq azalır və gövdə fəal
məhsuldar dövrünü bitirir. Bu bitki uzun ömürlü olmasına baxmayaraq, 40 yaşdan
yuxarı məhsuldar gövdələrə rast
gəlinmir. Bunun üçün sağlam kök pöhrələri saxlanılır ki, gələcəkdə yaşlı
gövdələri əvəz edə bilsin. Fındıq meyvələrinin tərkibi olduqca
zəngindir (40-75%
yağlar, 17-25% zülallar,
3-8% sulu karbonlar, A,D, E vitaminləri və s.) və ləpəsi olduqca
yüksək koloriyə (639 kkal) malikdir.
Dünyada fındıq istehsalı-
Adi fındıq növü (Corylus avellana L.)
Avropada, Qərbi Asiyada, Şimali Amerikada geniş
yayılmışdır. Dünya fındıq istehsalının 72%-i Türkiyənin payına düşür.
Atababa sortu-
Şəki-Zaqatala bölgəsində becərilən fındıq sortlarının 90%-ni Atababa sortu
təşkil edir. Torpaq
iqlim şəraitindən asılı olaraq, tam yetkin
kolun hündürlüyü 5-8 metrə çatır. 4-5 ildən məhsula düşür və hər il bar verir. Yüksək məhsuldarlığa və yaxşı pöhrə vermə qabiliyyətinə malikdir. Torpağın münbitliyindən, aqrotexniki qulluqdan və
əkin sxemindən asılı olaraq bir kolun
məhsuldarlığı orta rəqəmlə 16-35 kq-dan artıq olur. Meyvəsinin qabığı nazik,
ləpə çıxımı 52,5%, yağlılığı 68.90 %-dir. Quraqlığa, şaxtaya, xəstəlik və
zərərvericilərə qarşı olduqca davamlıdır. Mənşəyi: Azərbaycan, xalq seleksiyası; Sortun yayıldığı zonalar: Şəki-Zaqatala, Dağlıq Şirvan,
Gəncə- Qazax;Yetişkənliyi: gecyetişən Sortun xüsusiyyətləri: Bitkinin boyu: kolun hündürlüyü 5-8 m, sıx çətirə
malikdir; Məhsula düşməsi: 4-5
ildən; Məhsuldarlığı: bir kolun məhsuldarlığı orta hesabla 16-35 kq-dır; Xəstəlik və zərərvericilərə qarşı davamlılığı: davamlı;
Yığım vaxtı: sentyabr
ayının sonu; Tozlayıcıları: Saçaqlı, Yağlı fındıq,
Qalib, meşə fındığı;
Meyvənin xüsusiyyətləri: Meyvənin forması – yumru formalı;
Orta çəkisi – 2.7-2.9 qram;
Yağlılığı -68.90 %; Qabığı – orta qalınlıqda;
Ləpə çıxımı –
52.5 %; Dad keyfiyyətləri – tərkibində zülal 15.25%
Fındıq bağı altında torpağın
qida maddələrinə tələbatı-
Meyvə bitkilərinin böyümə və inkişafının normal gedişi kifayət qədər
qidalanma şəraitindən asılıdır. Çoxillik bitkilər eyni yerdə uzun müddət becərildiyi üçün, onlar
torpaqda olan qida maddərini mənimsəməklə onu tükəndirirlər. Meyvə bitkilərinin
qidalanmasında su, oksigen, karbon qazı ilə yanaşı makro və mikroelementlər də iştirak edir. Bitkilər
üçün
mühüm əhəmiyyət kəsb edən qida
elementləri əsasən azot, fosfor və kaliumdur. Azot, meyvə və bitkilərin həyat
fəaliyyətinin əsas tənzimləyicisidir. Fosforun çatışmaması boyu zəiflədir,
generativ tumurcuqların formalaşmasını ləngidir. Kalium bitkinin quraqlığa və
şaxtaya davamlılığını yüksəldir, fermentlərin fəaliyyətini gücləndirir, maddələr
mübadiləsini yaxşılaşdırır, orqanizmin həyat fəaliyyətini artırır. Bundan əlavə
torpaqda makroelementlərdən: kalsium, maqnezium, kükürd, dəmir və s.
mikroelementlərdən: bor, manqan, mis, sink, molibden elementlər mövcuddur.
Bitkiləri qida maddələri ilə təmin etmək üçün gübrələr torpağa, bəzən isə
yarpaqlara (kökdənxaric qidalanma) verilən üzvi və mineral maddələrdir. Gübrələr ilk
növbədə, bitkini asan mənimsəyə biləcəyi
formada olan qida maddələrlə təmin edirlər. Bundan başqa gübrələr
torpağın fiziki, kimyəvi və bioloji xassələrini yaxşılaşdırır ki, bu da
məhsulun artmasına və onun keyfiyyətinin yaxşılaşmasına səbəb olur. Gübrə
verməklə məhsulla birlikdə torpaqdan götürülmüş qida maddələri də torpağa
qaytarılır. Bununla da torpağın məhsuldarlığı bərpa edilir.Torpaqlarının və
meyvə ağaclarının analizindən alınmış rəqəmlər, norması ilə müqayisə olunaraq
onların gübrəyə tələbatını hesablanır. Fındıq bağı üçün tələb olunan qida maddələrinin miqdarı:
mq/kq-la NO3-20.0, P2
O5-25.0, K2O-350, S-5.0, B- 3.0, Mn-12-13, Cu-2.5, Zn-4.0, Co-1.0, Mo- 0.3, ∑ Duzlar- 0.10%, üzvi maddələr-4.0, pH-5-7 arası təşkil
edir. Torpağın aqrokimyəvi analizinin
nəticələrinə əsasən demək olar ki, bağ altından götürülmüş torpaqda qida
maddələrinin miqdarı nisbətən aşağıdır. Bölgəmizdə fındıqçılıqla yanaşı,
həmçinin heyvandarlıq da inkişaf etdiyi üçün torpağın münbitləş- dirilməsində əsasən üzvi gübrələrdən- peyindən və quş zılından istifadə
edilir ki, bu da ekoloji
təmiz məhsul əldə edilməsinə imkan yaradır.
Belə torpaqlara üzvi gübrələrdən 40-50
ton heyvan peyini və 3-5 ton quş zılı
verilməsi tövsiyə edilir.
Fındıq bağlarına üzvi gübrələrin verilməsi-
Şəki-Zaqatala bölgəsində fındıqçılıqla yanaşı, heyvandarlıq da inkişaf
etdiyinə görə, bu bölgədə əsasən üzvi gübrələrdən istifadə edilir. Üzvi
gübrələrə: peyin, peyin şirəsi, torf, kompost, yaşıl gübrələr aiddir. Peyinin
tərkibində bitkilərin qidalanması üçün tələb olunan bütün qida maddələri 0,5%
azot, 0,25% fosfor, 0,5% kalium və 0,2% kalsium, müəyyən miqdarda mikroelementlər – 0.15% maqnezium, kükürd, bor və digər
elementlər mövcuddur. Üzvi gübrə olan peyinin
tərkibindəki qida maddələri, heç də mineral gübrələrdən geri qalmır. Belə ki, bitkilərin inkişafı
üçün lazım olan bütün makro və mikroelementlər
peyinin tərkibində mövcuddur. Peyinin tərkibindəki qida maddələrinin miqdarı
heyvanın növündən, yemin tərkibindən, peyinin saxlanma şəraitindən asılı olaraq
müxtəlif olur.Üzvi gübrələrin tərkibinfə olan birləşmələr parçalanaraq torpaqda
humusun miqdarını artırır, sturukturunu yaxşılaşdırır, onu karbon qazı ilə
zənginləşdirir, buferliyini çoxaldır. Üzvi gübrələr tam minerallaşdıqdan sonra
bitkilər tərəfindən mənimsənilir. Minerallaşma prosesi müəyyən vaxt tələb etdiyindən, üzvi gübrələrin hər il deyil, ilaşırı verilməsi məsləhət
görülür. Peyin əsasən payız aylarında verilir, belə olduqda onun birinci
il və sonrakı təsiri güclü olur. Müxtəlif çürümə dərəcəsindən, gübrələnən bitkinin xüsusiyyətindən, torpaq və iqlim şəraitindən asılı olaraq, 1.0 ha-ya 10 tondan 50 tona qədər verilir.
Fındıq bağı üçün sahənin
seçilməsi- Yeni bağ
salınarkən sahənin seçilməsi əsas şərtlərdən birincisidir. Əkilən tinglərin
yüksək faizlə tutması, yaxşı inkişaf etməsi, yüksək məhsuldarlığı və meyvələrin keyfiyyəti sahənin düzgün seçilməsindən
asılıdır. Yer seçilərkən sahənin torpağı analiz edilməli, relyefi,
yeraltı qrunt sularının yerləşmə dərinliyi hərtərəfli öyrənilməlidir. Relyefə görə bağ salınarkən ən münasib düz
və mailliyi 5-100 olan sahələrdir. Fındıq bitkisinin
inkişafına müxtəlif amillər: torpaq, iqlim, hava şəraiti, aqrotexniki
tədbirlər, torpağın münbitliyi, gübrələnməsi, suvarılması, budanması, cərgə
aralarının saxlanması və s. təsir edir. Bölgə şəraitindən asılı olaraq cərgə aralarının qara herik və ya alçaqboylu kənd təsərrüfatı
bitkilərinin növbəli əkilməsi ilə saxlanması, vegetasiya dövrü ərzində 3-4 dəfə
diskli mala çəkilməsi, gövdə ətrafının bellənməsi, bağlarda 2-ci ildən
başlayaraq formavermə və sonralar budama işlərinin aparılması və s. həm kəmiyyət, həm də keyfiyyətin
artmasına səbəb olur. Meyvə bağlarına təsis edilərkən ekoloji və iqtisadi
faktorlar nəzərə alınmalı, ərazi düzgün seçilməlidir. Bağların tez məhsula
düşməsi bağın təsisi zamanı tələb
olunan şərait və əkin işlərinin
görülmə dərəcəsindən və əsasən sağlam əkin materialının olmasından çox asılıdır. Bağ
salmaq üçün sahənin düzgün seçilməsi, yəni qida maddələri ilə zəngin, neytral,
yüngül, qumlu-gilli, müəyyən dərəcədə nəmliklə təmin olun- muş torpaqlar, bitkinin məhsul-
darlığının artmasına şərait yaradır. Ümumiyyətlə fındıq bitkisi şoran torpaqlardan başqa digər bütün tip torpaqlarda becərilir.Fındıq bitkisi üçün ən uyğun orta illik
temperatur 13-160C olduğu
bölgələr hesab olunur.
Həmçinin bu ərazilərdə havanın temperaturu mənfi -8...-10°C-dən aşağı və müsbət
+36...+37°C- dən yüksək olmamalıdır. İllik yağıntıların miqdarı
isə 700 mm olmalıdır.
Torpağın əkin qabağı hazırlanması-
Torpağın əkinqabağı hazırlanması zamanı üzvi gübrələrdən (1.0 hektara
35-50 ton peyin), siderat bitkilərdən də istifadə etmək olar. Bu məqsədlə
lüpin, raps, esparset, 2-3 illik yonca çiçəkləmə fazasında şumlanaraq torpağın
alt qatına çevrilərək şumlanması yolu ilə torpağın münbitləşdirilməsi daha
məqsədəuyğundur. Xam torpaqlarsa 60-70 sm dərinlikdə plantaj şum aparılmaqla və
mala çəkilməsini təmin etməklə, torpağın hazırlanması praktikada daha çox
istifadə edilir.
Bağ sahəsinin bölünməsi və əkin sxemi- İstər kiçik, istərsə də
böyük sahələrdə yeni bağlar salınarkən bitkilərin qida sahəsi, becərmədə
istifadə edilən texnikanın və nəqliyyatın
hərəkəti üçün yollar dəqiqləşdirilməlidir. Bağ salmaq üçün sahə düzbucaqlı yaxud kvadrat şəklində
sahələrə bölünməlidir. Düzbucaq
və ya kvadrat qurulduqdan
sonra, bucaqların müəyyən edilmiş nöqtələrinə payalar basdırılaraq əkin
sxemindən asılı olaraq cərgə arası düz istiqamətdə xətlər alınır. Torpağın
dəmyə və ya suvarılan olması, sortlardan asılı
olaraq, əkin sxemi sortun xüsusiyyətinə görə müəyyənləşdirilir. Bölgəmizdə daha geniş yayılmış əkin
sxemləri və sortlar aşağıdakı cədvəldə verilmişdir:
Müxtəlif əkin sxemlərində kolda gövdə
sayı və məhsuldarlığın təhlili- Son illər daha müasir innovativ
tipli meyvə bağları
salınır, sahədə bitkilərin miqdarı
artırılır. Gözdə sayını
az saxlamaqla, günəş şüalarından
səmərəli istifadə təmin edilir. Əkin sxemi sıxlaşdıqca bir bitkidə gövdə sayı
azaldılmalıdır. Normal qulluq edilmədikdə 3-4 yaşlı kollarda 35-ə qədər kök
pöhrələri əmələ gəlir. Kolda artıq gövdələrin saxlanması məhsuldarlığın aşağı
düşməsinə səbəb olur. Əkin sxemləri üzrə qida sahəsi azaldıqca
bitki sayı artdığı üşün, bir bitkidə gövdə sayı azaldılmalıdır. Ənənəvi üsulla
8x8 əkin sxemi üzrə 1.0 ha-ya 156 kol, 14-16 gövdə sayı düşürsə, 5x2 əkin
sxemində müvafiq olaraq 1.0 ha-ya 1000 bitki, 4-6 gövdə sayı düşür. Müntəzəm
olaraq budama aparmaqla gövdə saylarının nizamlanması olduqca vacibdir. Əks
təqdirdə bağın məhsuldarlığı, meyvənin keyfiyyəti aşağı düşər, xəstəlik və
zərərvericilərin inkişaf etməsinə şərait yaranar.
Cərgəvi əkin sistemi- Sahənin gələcəkdə nə
məqsədlə istifadə edilməsini nəzərə alaraq, müxtəlif əkin sxemləri üzrə bağlar
salınır. Cərgəvi əkin sistemi ilə yeni bağ salınarkən, bəzi dəyişikliklər
edilərək fərqli şəkillərdə tətbiq oluna bilər. Belə əkin üsullarından: sərbəst
faza (ortası açıq kasa), düz gövdəli, “V” şəkilli üsullardan istifadə edilir.
Keyfiyyətli və yüksək məhsul əldə edilməsinə
təminat verən, innovativ yeni əkin sxemlərinə uyğun
müasir meyvə bağlarının salınması torpaq- dan səmərəli istifadə edilməsinə
imkan yaradır. Cərgəvi əkin sistemi,
torpaqdan daha səmərəli istifadə edilməsinə, vahid sahədən daha yüksək
məhsul əldə edilməsinə imkan yaradır. Lakin
belə bağların əl əməyi çox tələb olunur, hər il payızda və erkən yazda budanması vacibdir. Əks təqdirdə inkişaf edən budaqlar
bir-birinə girərək, çətirin sıxlaşmasına və nəticə etibarı ilə məhsuldarlığın
aşağı düşməsinə səbəb olur.
“Ocaq” əkin sistemi- Daha çox düz ərazilərə uyğun olan bu əkin forması
mailli ərazilərdə, terraslama
aparıldıqdan sonra tətbiq olunmalıdır. Ocaq əkin sistemində çalalar əkindən
ən az bir ay əvvəl 120 sm diametrində və 60 sm dərinlikdə
açılmalıdır. Ümumi olaraq
“ocaq” əkin sistemində, məhsuldar torpaqlarda
çalalar arası məsafə 6-7 m, zəif torpaqlarda isə 4-5 m olmalıdır. “Ocaq” əkin sistemində günəş şüaları bitkinin
hər tərəfinə eyni səviyyədə düşür. Son illərdə İtaliya
və İspaniyada yeni salınmış fındıq bağlarında ocaqdakı gövdələrin sayı 3 ilə 4
arasındadır. Ocaq şəklində
yetişdirilən bitkilərin yalnız yuxarı hissəsində meyvə budaqları mövcuddur.
Şəki-Zaqatala bölgəsində “ocaq” əkin sistemi ilə fındıq bağının salınması, düz
və aran ərazilərdə daha münasibdir. Belə ki dağətəyi kəndlərdə hava şəraitinin
daha soyuq və qarlı keçməsi, budaqların qar altında qalaraq qırılmasına səbəb
olur.
“V” şəkilli əkin sistemi
-“V” şəkilli əkin sistemində bitki arası 1,8-2,4 metr,
cərgə araları 8- 10 metr olmaqla,
istifadəsinə uyğun olaraq saxlanılır. Tinglər
2 tərəfə “V” şəklində mailli əkilir. Bu əkin sistemində də günəş şüaları
birbaşa bitkinin kökünə düşür
ki, bu da keyfiyyətli və yüksək məhsulu təmin edə bilər. Lakin “ocaq” əkin sistemində
olduğu kimi, bölgəmizdə “V ” şəkilli üsulda
düz və aran ərazilərdə yeni bağın salınması
daha münasibdir. Eyni ilə
soyuq ərazilərdə qar altında qalaraq budaqların qırılmasına səbəb olur.
Fındığın çoxaldılması (üfüqi
daldırma üsulu)- Son illərdə aqrar sektorun
inkişafı, fermer və sahibkarlar tərəfindən sənaye əhəmiyyətli bağların
salınması davam etdirilir. Qərzəkli meyvə bitkilərinin vegetativ çoxaldılma
üsullarından: calaqla, çiliklə, kök pöhrələri ilə, basmalarla, üfüqi daldırma
üsulu və kolların bölünməsi ilə çoxaldılır. Bu sahədə
qərzəkili meyvə bitkilərinin əkin materialının sağlam və keyfiyyətli yetişdirilməsi
olduqca vacibdir. Yeni bağlar salınarkən, ilk növbədə sağlam və keyfiyyətli
əkin materialının (ting) əldə edilməsidir. Şəki-Zaqatala bölgəsinə xas olan,
qiymətli qida məhsulu və əhalinin gəlir mənbəyi olan qərzəkli meyvə
bitkilərinin istehsalının inkişaf etdirilməsi, gələcəkdə, yüksək və keyfiyyətli
məhsulun qarantı üçün, məqsədyönlü çoxaldılma üsulunun tətbiq edilməsi olduqca
vacibdir. Fındıq bitkisi vegetativ orqanları vasitəsilə: kök pöhrələri,
çiliklər, kolun bölünməsi və s., seleksiya
işlərində isə generativ: meyvəsindən istifadə edilərək çoxaldılır. Hal-hazırda
MvəÇETİ-nin Mikroklonal çoxaltma laboratoriyasında, müasir innovativ olan mikroklonal çoxalma metodlarından istifadə etməklə,
meyvə bitkilərinin sort və calaqaltılarına
aid əkin materiallarının çoxaldılması icra edilir. Şəki-Zaqatala bölgəsinin fərdi təsərrüfatlarda, fındıq
bitkisi əsasən kök pöhrələri
vasitəsilə çoxaldılır. Pöhrə vermə qabiliyyətinə görə fındıq sortları 3 qrupa
bölünür: Yüksək pöhrə verən sortlar: Atababa,
Elbarı, Barlı, Firavan,
Qızıl; Orta pöhrə verən
sortlar: Əşrəfi, Yağlı fındıq, Azəri, Ataulla, Əşrəfi; Az pöhrə verən sortlar: Saçaxlı, Qalib,Topqara, Pərzivan
zərifi, Daş fındıq, Zaqatala, Gəncə, İri çataq və s. kimi sortlar aiddir. 3-cü
qrupa aid olan seyrək kök pöhrələri verən, perspektivli və keyfiyyətli fındıq
sortlarının fərdi təsərrüfatlarda “üfüqi daldırma” üsulu ilə çoxaldılması daha
əlverişlidir. Belə ki: bu üsul mart ayında,fındıq zoğlarının daha şirəli və
elastik bir dövründə aparılır. Anac kol olaraq seçilmiş fındıq kolunun gövdə
ətrafı əvvəlcədən şumlanaraq yumşaldılır. Uzunluğu 1,5-2.0 metr, diametri 1,5
sm olan 25-30 ədəd sağlam, standart zoğlar seçilir və kolun dibindən ətrafa
doğru hər istiqamətdə 15- 20 sm dərinlikdə, ara məsafəsi 0,3-0,5m
olmaqla şırımlar çəkilir.
Seçilmiş zoğlar ehtiyatla qövs şəklində üfüqi vəziyyətdə əyilərək
şırımlara yatdırılır və əvvəlcədən hazırlanmış ağac qarmaqlarla torpağa
bərkidilərək, üzəri torpaqla örtülür. Vegetasiya gövründə həmin sahə çox
ehtiyatla becərilir, kök sistemini zədələmədən alaq otlarından təmizlənir, vaxtaşırı suvarılır və torpaq
yumşaldılır. Həmin sahədə
iyun-lyul aylarında əmələ gələn yeni sağlam kök pöhrələrinin müəyyən qismi
əlavə saxlanılır ki, bu da, gələcəkdə çoxaldılma üçün istifadə edilir və qalan
zəif və zədəli pöhrələr kəsilərək atılır. Həmin ilin payızında basdırılmış zoğlardan sağlam kök sisteminə malik
pöhrələr inkişaf edir. Üfüqi basdırılmış zoğların kənarı ehtiyatla qazılaraq,
əmələ gəlmiş pöhrələr bağ qayçısı ilə kəsilərək götürülür
və çeşidlənərək tingliyə köçürülür. Bu üsulla hər bir anac koldan orta hesabla sağlam kök sisteminə malik 150-250 ədəd əkin
materialı (ting) əldə etmək mümkündür. Hər bir anac fındıq kolundan 25 zoğ
“üfüqi daldırma” üsulu ilə yatdırılarsa, hər zoğdan təqribən 10 ədəd pöhrə əldə
edilərsə, 1 anac koldan 250 ədəd ting əldə edilə bilər. 1.0 ha 8x8 əkin sxemi
ilə salınmış fındıq bağında 156 kol hesabı
ilə (156 x 250 = 39000), hektardan təqribən 39000 sağlam
əkin materialı (ting) əldə etmək mümkündür. Fərdi təsərrüfatlarda fındıq
bitkisinin “üfüqi daldırma” üsulu ilə çoxaldılması, əhali üçün daha asan və
əlçatandır.
Yeni bağ salınarkən əsas və tozlayıcı
sortların yerləşdirilməsi- Yeni fındıq bağları salınarkən: gələcəldə sahənin genişləndirilməsi, suvarma suyu ilə təmin olunması məqsədilə
su mənbələrinə yaxın olması
və yaxud damlama suvarma sisteminin təşkili, xəstəlik və zərərvericilərə,
quraqlıq və şaxtaya, xarici mühitin mənfi təsirlərinə qarşı davamlı sortların seçilməsi və bu
sortların standartlara uyğun olması, tozlayıcı sortların yerləşdirilməsi, əkin
materialının tədarükü, əlverişli əkin sxeminin
düzgün tətbiq edilməsini, bağda sortların düzgün
yerləşdirilməsi üçün birinci növbədə bitkidə çiçəklənmə dövrünün vaxtını və müddətini nəzərə almaq
lazımdır. Şəki-Zaqatala bölgəsində erkək və dişi çiçəklərin çıçəkləmə müddəti təqribən yanvar ayının 1-ci dekadasından,
mart ayının 1-ci dekadasınadək olan müddəti əhatə edir. Istisna hallarda ilin hava şəraitindən və sortun xüsusiyyətindən
(tezyetişən) asılı olaraq dekabr ayının sonundan belə başlayır. Ona görə də
yüksək məhsuldarlığı təmin etmək məqsədilə, yeni bağ salınarkən əvvəlcədən
əkiləcək sortları dəqiqləşdirmək vacibdir. Çiçəkləmə və tozlanma müddəti uzun
çəkən sortlar, xarici mühit amillərinin mənfi təsirlərinə (uzun müddətli
yağmurlar) məruz qalsa da, tozlanmanın normal getməsi üçün müddət uzanır. Fındıq bağı salınarkən tozlanmanı
təmin etmək üçün əsas sortların arasında tozlayıcı sortlar da əkilir. Fərdi
təsərrüfatlarda əsasən uzun müddətli və yüksək tozlayıcılıq qabiliyyətinə malik
olan yabanı fındıq kolları (meşə fındığı) tozlayıcı kimi saxlanılır.
Aqrotexniki qaydada salınmış bağlarda tozlayıcı
kimi yaxşı tozlayıcılıq qabiliyyəti olan mədəni sortlar da əkilir. Tozlayıcıların
yerləşdirilməsi üçün tərtib olunan bütün sxemlərdə əsas sort sahənin 70-90%-ni
təşkil etməlidir.
Yeni bağların
salınması- İnnovativ
tingliyinin təşkili, yeni əkin sxemlərinə uyğun müasir meyvə bağlarının salınması, fərdi və fermer təsərrüfatlarına tövsiyə
və tətbiq edilməsi, bu gün üçün olduqca aktualdır. Yeni bağların salınması
məqsədilə, fındıq tingliyinin əkilməsinə oktyabr ayından etibarən başlanılır. Hündürlüyü 80-120 sm, diametri
1.5 sm, 3-4 gövdəciyi və yaxşı
inkişaf etmiş kök sisteminə malik olan
tinglər daha keyfiyyətli hesab edilir. Əkin işləri qışı mülayim
keçən ərazilərdə oktyabr-noyabr aylarında, qışı soyuq və sərt keçən ərazilərdə isə fevral-mart aylarında aparılmalıdır. Erkən əkilən tinglərin
köklərində qış boyunca
əmici tellər əmələ gəlir. Bu tellər qış boyunca yağan yağışlarla
yumşalan torpaqla təmasa keçərək, tinglərin daha tez adaptasiya olunmasını
təmin edir. Bu tinglər quraqlığa qarşı da davamlı
olur. Payız əkinlərinin əsas üstün cəhətlərindən biri də, bitməyən tinglərin yerinə fevral-mart
aylarında yenilərinin əkilməsi və bununla da il itkisi olmadan əkini həyata
keçirməyin mümkün olmasıdır. Yeni bağ salınarkən sortların düzgün seçilməsinin böyük əhəmiyyəti
vardır. Əkilən fındıq
sortları rayonlaşmış, yüksək
məhsuldar, quraqlığa və şaxtaya dözümlü, xəstəlik və
zərərvericilərə qarşı davamlı, meyvəsi keyfiyyətli olmalıdır.Respublikamızda fındıq bağlarının 90%-ni
Atababa sortu təşkil
edir. Yeni bağlar salınarkən, praktiki olaraq təcrübədən keçmiş, daha
yüksək keyfiyyət göstəricilərinə malik: Saçaxlı, Qalib, Qızıl, Gəncə, Topqara,
Firavan, Ataulla, Elbarı,
Barlı, Daş fındıq,
Arzu, Yağlı sortları
da əkilməsi üçün tövsiyə
edilir.Yeni bağların salınması zamanı torpağın tipi və fiziki
xüsusiyyətlərindən asılı olaraq sahənin seçilməsi, torpağın hazırlanması,
fındıq sortlarının seçilməsi, əkin materialının hazırlanması, əkin sxemi,
sahədə əsas və tozlayıcı sortların yerləşdirilməsi, çalaların qazılması,
tinglərin düzgün əkilməsi və s. nəzərə alınmaslıdır.Əkilən tinglərin yüksək
faizlə tutması, inkişaf etməsi, kolların uzun ömürlü olması, məhsuldarlığı və
meyvələrin keyfiyyəti, sahənin düzgün seçilməsindən asılıdır.Yer seçilərkən
sahənin torpağı, relyefi, yeraltı suların yerləşmə dərinliyi və s. hərtərəfli öyrənilməlidir. Relyefə görə yeni bağ salmaq üçün daha münasib düz və mailliyi 5-100
olan sahələrdir. Mailliyi çox olan yamaclarda terraslar düzəltməklə bağ salına
bilər.Yeraltı suları torpaq səthinə yaxın olan bataqlaşmış, şoran torpaqlar
fındıq üçün yararsızdır. Bağ salmaq üçün strukturlu, qida maddələri ilə zəngin,
yüksək rütubət tutumu olan, hava və suyu yaxşı keçirən, suvarma üçün daha
əlverişli olan torpaqlar seçilməlidir. Fındıq bağı üçün xam tala və meşə
altından çıxan qara, qara-boz və şabalıdı torpaqlar daha əlverişli sayılır.
Fındıq tinglərinin əkilməsi -Fındıq payızda
və yazda əkilir. Payız əkini daha yaxşı nəticə verir.
Tingləri əkmək üçün hazırlanmış və bölünmüş sahədə çalalar qazılır.
Çala qazılarkən yer hər iki tərəfdən nişanlanmalıdır ki, tinglər
əkiləcək yer dəqiq olsun, əks halda cərgələrin düzgün olmamasına səbəb olar. Tinglərin
əkilməsindən əvvəl plantaj şum aparlmış və mala çəkilmiş xam sahələrdə
çalaların eni 70-80 sm, dərinliyi 60-70 sm, tarla bitkiləri altından çıxan
sahələrdə isə çalaların eni 60-70 sm, dərinliyi 50- 60 sm, nisbətən daşlı torpaqlarda isə çalalar 100x100x70 sm ölçüdə olması tövsiyə edilir. Tingləri əkməzdən
əvvəl çalalara çürümüş peyin, humuslu torpaqlardan ibarət qarışıq tökərək,
konus şəklində təpəcik düzəldilir. Tingi həmin konusun üzərinə qoyaraq, köklər
düzgün yerləşdirilir və torpağın dənəvər qatı ilə doldurulur. Kökləri torpaqla
örtərkən, tingi yüngülcə tərpədib üstünü
bərkidirik. Tingləri kök boğazına qədər torpaqla
örtüldükdən sonra, su tökülməsi üçün çuxurvarı şəkildə və ya şırım üsulu ilə
suvarılma aparılması üçün şərait yaradılmalıdır. Fərdi təsərrüfatlarda
suvarılmadan sonra çuxurlar 3-5 sm qalınlıqda peyinlə mulçalayırlar. Torpağın
münbitliyi uzun illər ərzində formalaşır. Torpaqda qida maddələrinin təmin
olunma dərəcəsi, gübrə dozalarının nizamlanması, meyvə bağlarının gübrə
normasına ehtiyacı bir sıra şərtlərdən asılı olaraq dəyişir. Bunlardan bağların
əkildiyi torpaq və iqlim şəraiti, torpaqların münbitliyi, qida maddələrinin
miqdarı, meyvə ağaclarının sıxlığı və ya seyrəkliyi, onların yaşı və əsasən də
aparılan aqrotexniki tədbirlərdən birbaşa asılıdır. Ağacların əkildiyi torpaq
və iqlim şəraiti, torpaqların münbitliyi, qida maddələrinin miqdarı, meyvə
ağaclarının sıxlığı və ya seyrəkliyi, onların
yaşı və əsasən də aparılan
aqrotexniki tədbirlərdən birbaşa
asılıdır.
Cavan fındıq bağlarına aqrotexniki qulluq- Fındıq bağlarına
qulluq- bağaltı torpağın becərilməsindən, budanmadan, suvarılmadan, mineral,
üzvi gübrələrin verilməsindən, xəstəlik və zərərvericilərə qarşı mübarizə
tədbirlərindən və digər aqrotexniki qulluqdan ibarətdir. Məqsəd – tinglərin
bitiş faizini artırmaq, bitkinin kök və yerüstü
sisteminin inkişafını sürətləndirmək, məhsula düşməsini sürətləndirmək və
bitkinin sağlam inkişafını təmin etməkdir.Cavan bağlarda əsasən aşağıda qeyd
olunan aqrotexniki tədbirlər həyata keçirilir: Bölgə şəraitindən asılı olaraq cərgə aralarının qara herik və ya kənd təsərrüfatı bitkilərinin növbəli
əkini ilə istifadəsi; Alaq otlarına qarşı mübarizə tədbiri olaraq gövdə ətrafının bellənməsi; Hava şəraitindən asılı olaraq
vaxtaşırı suvarılması; Suvarılmadan sonra gövdə ətrafının yumşaldılması; Torpağın münbitləşdirilməsi;
Payızda cərgə aralarına
ağır mala çəkilməsi;
2-ci ildən başlayaraq formavermə və sonrakı
illər budama və seyrəltmə tədbirlərinin həyata
keçirilmə və s.
Cavan fındıq
bağlarının cərgə aralarının səmərəli istifadəsi
Cavan fındıq bağlarında 10x8, 8x8, 8x6 qida sahəsi ilə
əkildiyi zamanı, cərgə aralarına alçaqboylu tərəvəz və yem bitkiləri əkilir və
ya qara herikdə saxlanılır. Əsasən ilk illərdə cərgə aralarına yonca səpilir
ki, bu da həmçinin torpağın münbitləşməsini təmin edir. Təqribən 4 ildən sonra
cərgə aralarının torpağı şumlanaraq siderat bitkilərdən yaşıl gübrə kimi
istifadə edilir.Fındıq bağlarında ilk iki ildə cərgə aralarının qara herik şəklində
və ya siderat bitkilərin əkilərək sahənin şumlanması tövsiyə edilir. Həmçinin mədəni çəmləmə, çimmi-çürüntülü,
mulçalama, torpaqdan səmərəli istifadə etmək üçün sonrakı illər cərgə aralarına
kənd təsərrüfatı bitkilərinin əkilməsi də həyata keçirilir. Bağlarda cərgə aralarının
becərilməsində əsasən alçaqboylu bitkilər, tərəvəz, paxlalı bitkilər, yonca və s. əkilərək, bağın
normal inkişafını təmin etmək şərti ilə aparılmalıdır. Belə ki, paxlalı
bitkilər torpaqda inkişaf üçün vacib olan azot ehtiyatı
yaradır, köklərdə toplanan azot ehtiyatı,
vegetasiya başa çatdıqdan sonra da qalır.Cərgə aralarının istifadəsi bütün
hallarda bağa maksimal qulluq
edilməklə, gövdə ətrafı bellənməsi, hava-iqlim şəraitinə uyğun suvarma,
torpağın yumşaldılması və s. kimi aqrotexniki qulluq
tədbirlərinin həyata keçirilməsi şərti ilə həyata
keçirilməlidir. Kol böyüdükcə belləmə dairəsi də genişlənməlidir.Cavan fındıq
bağlarında cərgə aralarından səmərəli istifadə edərək bir sahədən iki məhsul
əldə edilməsini təmin etməklə, həmin sahənin becərilməsini, bağın normal
inkişafını təmin etmək, torpaqdan daha intensiv istifadə edərək, müəyyən gəlir
əldə etməklə bir neçə il ərzində bağa qoyulmuş xərci ödəmək imkanı yaranar.Bağ
sahəsinin həcmindən, relyef və torpağın strukturundan asılı olaraq və mövcud imkanları
nəzərə alaraq fermerlə və fərdi təsərrüfatlar bir, yaxud bir neçə növ
bitkilərin əkilməsindən istifadə edə bilərlər. Çalışmaq lazımdır ki, torpaqdan
daha səmərəli istifadə edərək, daha çox gəlir əldə etmək imkanı yaransın.
Məhsuldar fındıq
bağlarına aqrotexniki qulluq-
Fındıq bağlarında məhsuldarlığı artırmaq, sağlam və keyfiyyətli məhsul
əldə etmək üçün bütün aqrotexniki qulluq qaydalarına əməl edilməlidir: Qış aylarında bağların don vurmadan qorunması;
Qida sahəsindən, bağın əkin sxemindən asılı olaraq bağlarda budama,
iyun-iyul aylarında isə yaşıl
budamanın aparılması; Çim-çürüntü becərmə sistemində saxlanıan sahələrdə,
vegetasiya dövrü ərzində erkən yazda və payızda bir neçə dəfə cərgə aralarının ağır mala ilə 15 sm dərinlikdə
malalanması; Vegetasiya dövrü ərzində
cərgə aralarının otunun
minimum 3 dəfə çalınması;
Torpağın münbitləşdirilməsi- üzvi və mineral gübrələrin verilməsi; Topraq-iqlim
şəraitindən asılı olaraq torpağın su rejiminin tənzimlənməsi (suvarma);
Xəstəlik və zərərvericilərə qarşı kompleks
mübarizə tədbirlərinin aparılması; Yaşlı,
fəal məhsuldar dövrünü bitirmiş, baxımsız qalmış bağların yenidən
cavanlaşdırılması, tədricən budaqdəyişmə üsulu ilə kolun bərpa edilməsi.
Fındıq bağlarının don vurmadan qorunması tədbirləri- Qış aylarında
havanın temperaturu -8-100 C–dən yuxarı olduqda don vurmaya
qarşı tədbirlər həyata keçirilir. Bağlarda
asanlıqla yanan, çır- çırpı, saman və başqa yanan maddələr
gətirilərək, əsasən küləyin əsdiyi istiqamətdə
tüstü verilməlidir.
Fındıq bağlarının budanması (yaşıl budama)-
Budamanın aparılması - bağın qida sahəsindən, əkin sxemindən аsılı olaraq gövdə və pöhrələrin
saxlanması, çətirdə havanın sirkulyasiyasını təmin etmək, tozlanmanın normal
getməsi üçün vacibdir. Budama üsulları:
formaverici, nizamlayıcı, sağlamlaşdırıcı və cavanlaşdırıcıdır.Budama zamanı
bağın qida sahəsindən, əkin sxemindən asılı olaraq gövdə və pöhrələrin sayının
düzgün saxlanması ən vacib aqrotexniki tədbirlərdən biridir. Belə ki,
məhsuldarlığın artması, keyfiyyətin yaxşılaşması, hər il bar verməni təmin
etmək üçün düzgün budama və seyrəltmə aparılmalıdır
ki, çətirdə küləyin sirkulyasiyası təmin olunsun, bitkinin inkişafı və tozlanma
normal getsin. Respublikamızda qış fəslinin mülayim keçdiyinə görə iqlim
şəraitindən asılı olaraq, payızda yarpaq töküldükdən sonra və yazda tumurcuqlar
oyananadək budama işləri aparılır. Şaxtalı günlərdə budama aparılmamalıdır.
Fındıq kolunun 200 ilə qədər yaşamasına baxmayaraq, sərbəst gövdələrin həyat
fəaliyyəti 40 ildən artıq olmur. Fındığın fəal məhsuldar dövrü torpaq-iqlim
şəraitindən asılı olarq təqribən 7-25 il davam edir. Sonralar tədricən
məhsuldarlıq aşağı düşür, odur ki, kollarda gövdələr düzgün nizamlanmalı, yaşlı
gövdələr kəsilərək cavan pöhrələrlə əvəz edilməlidir.Fındıq kolunda hər gövdə
sərbəst kök sistemi əmələ gətirir. Fındıq kolunun gövdələri ömrü boyu dəyişir, kolda eyni zamanda müxtəlif yaşlı
gövdələr: cavan zoğ və şivlər (1-5 illik),
üzərində örtük budaqları, meyvə budaqcıqları
olan gövdələr (5-25 yaşa qədər)
və quruma mərhələsində olan gövdələr (25 yaşdan yuxarı) olur. Sıxlaşmış kollarda
ayrı-ayrı gövdələrin həyat fəaliyyəti qısalır, ona görə də yaşlaşmış, xəstə,
zədələnmiş gövdələrin müntəzəm olaraq kəsilib atılması vacibdir. Kəsilmiş gövdələri əvəz etmək üçün düz qalxan
və güclü pöhrələr
saxlanılmalıdır. Sortundan asılı olaraq fındıq bitkisi müxtəlif miqdarda
pöhrə vermə qabiliyyətinə malikdir. Budama
zamanı fındıq kolları
arasında hər il əmələ
gələn pöhrələrin kəsilməsi vacibdir, əks təqdirdə kolun məhsuldarlığının aşağı düşməsinə
səbəb olur. Budama həmçinin xəstəlik və zərərvericilərin də yayılmasının
qarşısını almağa imkan yaradır. Belə ki, daha çox yayılmış zərərvericilərdən
olan yastıcaların, oduncaq çürüməsi xəstəliyinin meydana gəlməsini müəyyən
qədər əngəlləmək üçün budama aparılması olduqca vacibdir. Həddindən artıq
yaşlı, baxımsız qalmış, sıx fındıq bağlarında
xəstəlik və zərərvericilərin yayılma etimalı daha çoxdur, çünki belə bağlarda bunun üçün əlverişli
mühit yaranır. Yaşlı bağlarda həm də bitkilərdə mamırlanma baş verir.
Ümumiyyətlə, yaşlı bağlarda bitkinin normal inkişafını təmin etmək üçün
cavanlaşdırmanın aparılması daha məqsədəuyğundur. Cavanlaşdırma iki üsulla
aparılır: 1) yaşlı gövdələri tamamilə kəsməklə, ancaq cavan pöhrələrin saxlanması. Lakin bu üsulun
əlverişsiz cəhəti odur ki, belə bağlardan 4-5 il məhsul
əldə etmək mümkün olmur. Bu üsulu ancaq böyük fındıq
sahələri olan təsərrüfatlara tətbiq etmək daha
münasibdir. Belə ki, bağı müəyyən hissələrə bölərək, növbəli şəkildə cavanlaşdırma aparılarsa, ümumi məhsulun
azalmasına bir o qədər
də təsir göstərmir. 2) yaşlaşmış gövdələrin tədricən budanması və cavanları ilə
əvəz edilməsi üsulu daha səmərəlidir. Budama
dərəcəsi kolun yaşından, sortun
bioloji xüsusiyyətlərindən,
çətirin sıxlığından, əsasən əkin sxemindən asılı olaraq 6-18 ədədə qədər
saxlanılır. Mişarla aparılmış budamadan sonra, kəsilmiş gövdələrə bağ məlhəmi
sürtülməsi bitkinin mühafizəsi üçün vacibdir.Vegetasiya dövrü ərzində fındıq
bağlarında bir neçə dəfə yaz və yay aylarında pöhrələrin inkişafı prosesi gedir.
Əsasən iyun-iyul aylarında pöhrələr daha güclü inkişaf
edir ki, bu da məhsuldar gövdələrin qidasının mənimsənilməsinə, gövdələrin
zəifləməsinə, məhsulun keyfiyyətsiz olmasına,
məhsuldarlığın aşağı düşməsinə, xəstəlik və zərərvricilərin daha geniş yayılmasına səbəb olur. Hər il normal bar verməni,
bitkinin sağlam inkişafını, yüksək məhsuldarlığı təmin etmək üçün, yay aylarında (iyun- iyul) yaşıl
budamanın aparılması olduqca
vacibdir.
Gübrələmə (torpağın mübitləşdirilməsi)-Fındıq bitkisinin kökləri üzdə olduğu üçün, torpağın
üst qatının münbitləşdirilməsi olduqca vacibdir. Torpağın münbitliyindən asılı
olaraq, yazda və payızda hər il gübrələnmə (əsasən üzvi gübrələr- peyin)
aparılması məqsədəuyğundur. Ümumiyyətlə gübrələrin kompleks şəkildə payız
aylarında verilməsi daha səmərəlidir.Cavan fındıq bağlarına
üzvi və mineral gübrələrin kompleks
şəkildə, məhsuldar bağlarda isə üzvi gübrələrin verilməsi daha məqsədəuyğundur. Üzvü gübrələrdən ən
qiymətli və səmərəlisi çürümüş peyindir. Bundan əlavə torf, ağac yonqarı, yaşıl
gübrə, quş zılı və s-dən istifadə edilir. Bölgəmizdə üzvi gübrələrin əldə
edilməsi daha asan başa gəldiyi üçün, əhali arasında geniş istifadə edilir.
Bağlarda torpağın münbitləşdirilməsi zamanı üzvi gübrələrdən istifadə edilməsi,
insan orqanizminə mənfi təsir göstərməyəcək orqanik (ekoloji təmiz məhsul)
məhsulla qidalanmanı, insan sağlamlığını təmin edər.Fosfor və kalium tərkibli
mineral gübrələrinin həll olma müddəti nisbətən uzun olduğuna görə şum altına,
azot gübrələrini isə yemləmə məqsədilə torpağın üst qatından verilir. Nisbətən
qüvvəsini itirmiş baxımsız qalmış bağlara
isə bitkilərin istirahət
dövründə (payız-qış ayları) üzvi və mineral gübrələrin kompleks şəkildə verilməsi məqsədəuyğundur və bitkinin normal inkişafı və məhsuldarlığına
çox müsbət təsir göstərir. Kolların böyüklıüyündən, yaşından, real vəziyyətindən asılı
olaraq, gübrə normaları
azaldıla və ya çoxaldıla bilər.
Fındıq bağlarının suvarılması-
Torpaqda
su rejiminin düzgün tənzimlənməsi bitkilərin inkişafına müsbət təsir edən
amillərdən biridir. Suvarmada əsas məqsəd torpaqda normal rütubətin
təmin edilməsindən ibarətdir. İl ərzində suvarmanın sayı ilin iqlim şəraitindən, torpağın quruluşundan (dəmyə və ya suvarılan), fiziki xüsusiyyətlərindən və
tipindən, qrunt sularının torpaq səthinə nə dərəcədə yaxın olmasından asılıdır.
Vegetasiya dövrünün sonunda qış suvarılması, həmçinin gəmiricilərə qarşı
mübarizə tədbiri olaraq aparılır. Suvarılma əsasən: Meyvə budaqcıqlarının inkişafı; Yay aylarının
quraq keçməsi şəraitində;
Ləpə tutumu dövründə;
Qış aylarında isə qış suvarılması aparılır. Bölgəmizdə suvarma
sistemlərindən əsasən : Şırım üsulu – cərgə aralarında çəkilmiş
2 tərəfli şırımlardan su axıb şaquli
istiqamətdə bitkinin dibindən torpağa hopur; Selləmə üsulu- su torpaqda
tarla üzərinə nazik lay halında
axarkən hopur. Bu üsulla əsasən taxıl sahələri suvarılır; Süni yağışyağdırma üsulu – maşınlar
və çiləyici aparatlar vasitəsilə həyata keçirilir; Damcı üsulu - suvarma əsasən üzüm, çiyələk, çay
plantasiyalarında, parniklərdə cərgə aralarında ana xətt və borularda
bitkilərin dibinə dəliklərlə damcılanır. Bölgəmizdə cavan fındıq bağlarında
şırım üsulu ilə, nisbətən yaşlı fəal məhsuldar bağlarda isə selləmə suvarma
üsulundan istifadə edilir.
Payız-qış aylarında fındıq bağlarında aparılan aqrotexniki tədbirlər: Yazda bitkilərin oyanma dövründə payız-qış
qulluğunun düzgün aparılması
bitkilərinin inkişafına olduqca müsbət təsir göstərir. Belə ki: Cərgə aralarına
ağır mala çəkilməsi;
Gövdə ətrafının bellənməsi;
Formavermə, budama, seyrəltmə, cavanlaşdırma aprılmalı; Torpağın münbitləşdirilməsi (üzvi və mineral gübrələr);
Qış suvarması (torpaq-iqlim şəraitindən asılı olaraq);
Xəstəliklərə qarşı mübarizə
tədbirləri (xəzəlin, xəstə və zədəli budaqların sahədən təcrid edilməsi
və s.); Zərərvericilərə qarşı mübarizə
tədbirləri (gəmiricilərə aldadıcı
yem qoyulması və s.).
Fındıq məhsulu
yetişdikdən sonra keyfiyyətinə təsir edən amillər- Məhsulun
yığılması, daşınması, qərzəkdə saxlanılması, qərzəkdən təmizlənməsi,
çeşidlənməsi, qurudulması, qabıqlı fındığın saxlanması qaydalarına əməl etmək,
qida məhsulu kimi istifadə edilən xam və emal olunana kənd təsərrüfatı
məhsullarının keyfiyyət göstəriciləri olduqca vacibdir. Belə ki: Fındıq məhsulu
ancaq tam bioloji
yetişdikdə, özünə məxsus xüsusi
spesifik rəng aldıqda (qəhvəyi), silkələnmə zamanı məhsul töküldükdə yığıla
bilər; Yığım, daşınma və saxlanılmasında parça kisələrdən istifadə edilməlidir; Qərzəkdə saxlama dövründə
torpaqla təmastda və nəm olmamalıdır; Vaxt
və məhsul itkisinə yol verməmək üçün fındıq məhsulunu vaxtında və
qərzəktəmizləyici aqreqatla təmizlənməsi daha məqsədəuyğundur;
Zədəli, qırılmış, çartlamış və çürük məhsulların seçilərək, aflotoksin
əmələ gəlməsini əngəlləmək üçün çeşidlənmə aparılmalıdır;
Gizli çürüklərin qarşısını almaq məqsədilə, fındığın tam quruması (6%) təmin
edilməlidir; Məhsul xəstəlik və zərərvericilərdən (əsasən
gəmiricilərdən), eləcə də
zədələnmədən mühafizə edilməlidir.
Fındıq məhsulunun yığılması- Fındıq yığımı
Zaqafqaziyada sortların yetişmə müddətindən asılı olaraq iyul ayının 3-cü dekadasından başlayaraq, sentyabr ayınadək davam edir. Kütləvi fındıq yığımı isə avqust ayının 3-cü dekadasından
başlayaraq, sentyabr ayının ortalarınadək olan dövrü əhatə edir. Tezyetişən- Kudryavçik, Çerkezskiy-1, Çerkezskiy-2 Futkurami, Pərzivan zərifi kimi sortlar
iyul, avqust ayının
əvvəlində, əksər sortlar
isə- Atababa, Əşrəfi, Gəncə,
Zaqatala-9, Saçaxlı, Qalib və s. sentyabr ayında yetişir. Fındıq yığımını
başlamazdan əvvəl, bağda cərgə aralarının hazırlanması çox vacib bir məsələdir.
Belə ki, yığıma 10 gün qalmış çəmənləmə üsulu ilə gərgə aralarının və kolun ətrafının
otu biçilməli və ot
sahədən çıxarılmalıdır. Fındıq kolunda meyvələr tədricən yetişdiyi üçün, yığım
bir qayda olaraq gövdələri silkələməklə, hər 4-5 gündən bir olmaqla, mövsüm
ərzində 3-4 dəfə yığılır. İlkin
yığım zədəli fındıqların yığılması ilə, sonrakı yığımlar zamanı isə tam yetişmiş, sağlam fındıqlar
silkələnərək, yerə tökülən qərzəkli və dən fındıqların toplanması ilə başlayır.
Fındıq məhsulunun vaxtında və düzgün yığılması, məhsulun keyfiyyətinə çox böyük
təsir göstərir. Belə ki, normal şəraitdə yığılmış fındıqların rəngi təbii,
cəlbedici, parıltılı, ləpə çıxımı yüksək, sağlam, nəmliyi təqribən 12-14% olmaqla,
keyfiyyəti qat-qat yüksək olur. Fındıqların tərkibindəki doymamış yağların
miqdarı azalır, vitaminlərin miqdarı isə artır. Bundan əlavə məhsul bitkinin
üstündəcə artıq ququyur, bu da qurumaya sərf olunan vaxta qənaət olunmasına
səbəb olur. Sortun morfoloji xüsusiyyətlərindən asılı olaraq bəzi sortların
qərzəyinin çox qısa olması (Qalib, Gəncə və s.) nəticəsində məhsul yerə tökülür
və itkiyə səbəb olur. Belə hallara yol verməmək üçün məhsulun təmiz yığılması
vacibdir. Fındıqların erkən yetişməmiş yığılması, məhsulun keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir. Erkən
yığım yalnız fındığın
saxlama müddətini deyil, həmçinin ləpə çıxımı faizini də
azaldır, məhsulun bürüşmüş, keyfiyyətsiz olmasına, xəstəliklərə
sirayətlənməsinə səbəb olur ki, bu da gəlirin aşağı düşməsinə səbəb olur.
Yetişməmiş fındıqlar silkələndikdə tökülmür, ona görə də didilərək yığılır.
Kolun budaqları zədələnir, kövrək olur, gələn ilin məhsuldarlığı aşağı düşür,
ümumiyyətlə bitkinin inkişafı zəifləyir. Fındıq məhsulunun qısa bir müddətdə yığılması
çox vacibdir, belə ki, nə qədər intensiv yığılarsa, bir o qədər məhsul itkisi az olar. Bildiyimiz
kimi, bu məhsulun düşmənləri olduqca çoxdur. Gəmiricilər (çöl siçanı, dələ,
sincab, yenot, porsuq), iri heyvanlar (ayı, çöl donuzu, çaqqal, it, qoyun),
hətta ev quşları (hind toyuğu, qaz, ördək) belə bu meyvə ilə qidalanırlar.
Məhsulun daşınması-
Yığımdan sonra məhsulun
daşınmasının təmiz nəqliyyat
vasitəsi ilə yad cisimlər
düşmədən, məhsulu əzmədən,
zədələmədən, parça kisələrdən istifadə edərək həyata
keçirilməli məhsulun keyfiyyətinə müsbət təsir göstərər.
Fındığın qərzəkdə
saxlanması- Qərzəkli fındıq, yığımdan sonra quru, təmiz, hava yaxşı cərəyan edən anbarlarda saxlanılmalıdır. Məhsulu yığıldıqdan sonra, fındıq tığının hündürlüyü 30-40 sm-dən artıq
olmamalı, quru yerdə sərilərək, altıaçıqlarda saxlanmalıdır. Təzə yığılmış
məhsul nəmli olduğu üçün, həddindən artıq isinmənin qarşısını almaq məqsədilə,
gün ərzində tez-tez qarışdırılmalıdır. əks təqdirdə, payızda havaların yağmurlu
keçməsi ilə əlaqədar, yağış yağdıqda islanmış məhsulun tərkibindəki mikroorqanizmlərin inkişafına əlverişli şərait yaranır,
gizli çürümə prosesi gedir, bu da fındıq məhsulunun
xarab olması prosesinin sürətlənməsinə, rənginin qaralmasına, keyfiyyətinin aşağı düşməsinə səbəb olur. Qərzəkli fındıq saxlanılan müddətdə
torpaqla təmasda olmamalıdır. Məhsulun qərzəkdən təmizlənməsi
Fındıq məhsulu çox saxlanılmadan 3-4 gün müddətində qırzık büzüşdükdən,
solduqdan sonra təmizlənməlidir. Fındıq məhsulunun aqreqatla təmizlənməsi daha
məqsədəuyğundur. Vaxtında təmizlənən fındıq məhsulunun
keyfiyyəti yüksək olur, vaxt itkisinə yol verilmir, çürümənin qarşısını müəyyən qədər almaq mümkün olur.
Həmçinin fındıq məhsulu xarici
mühit amillərinin (gəmiricilər və digər heyvanlar, eləcə də insanlar)
mənfi təsirinə də məruz qalır və məhsul itkisinə səbəb olur. Məhsulun
keyfiyyətli, rənginin cəlbedici olması, daha yüksək gəlir əldə etmək imkanı
yaradır.
Qabıqlı fındıq məhsulun
çeşidlənməsi- Yığım, daşınma, qərzəkdən
təmizləmə, qurutma zamanı, zədəli, çürük, qabığı çartlamış
və qırılmış məhsulları çeşidləmək vacibdir. Eləcə də təsadüfən məhsulun içinə düşən
yad cisimlər də təcrid edilməlidir. Zədəli və çürümüş məhsulların təcrid
edilməsi, ümumi məhsulun keyfiyyətinə müsbət təsir göstərir. Əks təqdirdə
məhsul kiflənərək, meyvənin boz çürüməsi, ləpənin çəhrayı kiflənməsi kimi
xəstəliklərə sirayətlənməsinə səbəb olur, aflotoksin əmələ gəlməsinə zəmin
yaranır.
Qabıqlı fındıq məhsulunun qurudulması-
Qərzəkli fındıq tığda saxlanılan müddətdə ilkin quruma prosesi gedir.
Belə ki, fərzəkli fındıq nəmli, rütubətli yerdə saxlanılarsa, qurudulma prosesi
çətinləşər, kif və digər mikroorqanizmlərin inkişafına şərait yaranar.
Günəşli günlərdə fındıq
məhsulu əsasən açıq havada, nazik təbəqə ilə asfalt üzərinə sərilərək
təbii şəkildə qurudulur. Bu zaman yerin təmiz olmasını təmin etmək, yad
cisimlərin düşməsini əngəlləmək va- cibdir. Yağışlı havalarda isə quru, hava
yaxşı cərəyan edən, təmiz, üstü örtülü anbarlardan istifadə edilməlidir. Məhsul
10-15 sm qalınlığında nazik təbəqə ilə sərilərək, gün ərzində dəfələrlə
qarışdırılaraq qurudul- malıdır. Quruma 5-6% nəmlik qalanadək
aparılır. Emal müəssisələrində
fındıqların qurudulması 35-40 0 temperaturda qarışdırma və
isitməyə nəzarət sistemlərinə malik quruducu şkaflarda aparılır. Fındıq
ləpəsində zülalın zəngin olmasını yalnız tam qurutmaq və düzgün saxlamaqla
təmin etmək olar. Anbarda saxlanılan fındıq məhsulu quru olmalıdır, əks
təqdirdə ləpəsi asanlıqla kiflənir, qabığının rəngi qaralır. Fındıq ləpəsi
asanlıqla rütubəti özünə çəkdiyi və nəmə həssas olduğu üçün düzgün qurudulması vacibdir. Fındığın yarımçıq
qurudulması yolverilməzdir, bu xəstəliklərin mənbəyidir.
Qabıqlı fındıq məhsulunun saxlanması-
Fındıq məhsulu qurudulduqdan sonra, parça kisələrdə yığılaraq, quru
təmiz anbarda saxlanılmalıdır. Əhali arasında məhsul çox vaxt polietilen
kisələrdə saxlanılır, bu da məhsulun
havasız qalmasına və xarab olmasına səbəb olur. Məhsulun rəngi
qaralır, dadı dəyişir, keyfiyyətsiz olur. Saxlama müddətində fındıq məhsulunun
zədələnmədən qorunması çox vacib bir məsələdir. Belə ki, təsadüfən zədələnmə
baş verərsə, ilk növbədə qabığı çartlamış və qırılmış fındıqlarda kiflənmə
əmələ gəlir ki, bu da ümumi məhsulun keyfiyyətsiz olmasına, xəstəliklərin əmələ
gəlməsinə səbəb olur. Parça kisələrdə məhsulu uzun müddət keyfiyyətini
itirmədən saxlamaq mümkündür. Saxlama müddətində məhsul itkisinə yol verməmək
üçün zərərvericilərdən qorunması da çox vacibdir. Əsasən gəmiricilərə qarşı
tələ və ya yapışqan lent vasitələrindən istifadə edilməlidir. Qida
məhsullarının təhlükəsiz olması üçün, toz halında olan zəhərli maddələrdən istifadə
edilməsi tövsiyə edilmir.
Normal şəraitdə saxlanılan fındıq məhsulunun keyfiyyətli
olur ki, bu da gəlirin artmasına ikman yaradır.
Azərbaycan fındığının keyfiyyətini qorumaq, dünya bazarında layiqıncə
yer tutması üçün, fındıq bitkisinin becərilməsi, yığımı, qurudulması,
saxlanması və emalı keyfiyyətli aparılmalıdır.
Keyfiyyətli fındıq məhsulu əldə etmək üçün bilinməsi
vacib olan qulluq qaydaları: Fındıq məhsulunun keyfiyyətini artırmaq üçün, aşağıda
göstərilən şərtlərə əməl edilməsi məqsədəuyğundur: Fındıq yığımı
başlamazdan əvvəl, bağda cərgə aralarının hazırlanması çox vacib bir məsələdir.
Belə ki, yığıma 10 gün qalmış cərgə aralarının və kolun ətrafının otu
biçilməli, alaq otlarından təmizlənərək, ot sahədən çıxarılmalıdır; Yerə tökülən
yararsız məhsullar toplanaraq sahədən çıxarılmalıdır.
Bu xəstəlik və zərərvericilərə qarşı aparılan mühim əhəmiyyətli
tədbir olmaqla yanaşı,
məhsulun keyfiyyətinə təsir edən amillərdən biridir; Sortun bioloji xüsusiyyətlərinə görə, bağda sort müxtəlifliyi varsa, sortların yetişmə müddətindən asılı olaraq (tez, orta və gecyetişən)
məhsulun vaxtında və tam yetişəndə yığılması çox vacibdir; Sortun morfoloji
xüsusiyyətlərindən asılı olaraq, bəzi sortların qərzəyinin çox qısa olması
nəticəsində məhsul yerə tökülür və itkiyə səbəb olur.
Belə hallara yol verməmək üçün məhsulun təmiz yığılması vacibdir. Qalib, Gəncə, Topqara və s. fındıq
sortları buna misaldır. Fındıq yığımı, məhsul tam
yetişdikdən sonra özünə məxsus spesifik rəng (qəhvəyi) aldıqda, silkələnməsi zamanı
əksər məhsul töküldüyü
təqdirdə aparılmalıdır; Fındıq bir qayda olaraq gövdələr silkələnərək, kolda
meyvələrin tədricən yetişməsini nəzərə alaraq 4-5 gün fərqi ilə 3-4 dəfə yığım aparılmalıdır.
Məhsuldarlıqdan asılı olaraq 1-ci və 2-ci yığımda məhsul nisbətən yüksək,
sonrakı yığımlarda isə azalır; Məhsulun didilərək yığılması yolverilməzdir,
belə halda məhsul keyfiyyətsiz olur. Fındıq məhsulunun qısa bir müddətdə
yığılması çox vacibdir.
Belə ki, nə qədər intensiv yığılarsa bir o qədər məhsul itkisi az olar.
Bildiyimiz kimi, bu məhsulun düşmənləri olduqca çoxdur. Gəmiricilər (çöl
sıçanı, dələ, sincab və s.), iri heyvanlar (ayı, çöl donuzu, çaqqal,
it, qoyun), ev quşları (hind toyuğu, qaz, ördək) belə bu meyvə ilə qidalanır; Məhsul yığımı
və daşınma üçün ancaq parça kisələrdən istifadə edilməlidir. Kisələrdə uzun
müddət saxlanması, əzilməsi və ya zədələnməsi yolverilməzdir; Məhsul quru, hava
yaxşı sirkulyasiya edən anbarlarda saxlanılmalıdır;
Payız dövründə, fındıq yığımı mövsümündə yağışlar çox yağdığı üçün
fındıq məhsulunun quruması gecikdikdə, kiflər və digər mikroorqanizmlərin
inkişafı üçün əlverişli şərait yaranır. Məhsul yağış altında, torpaqla təmasda
olan, rütubətli yerdə saxlanılmamalıdır; Yığılmış məhsul tığlarının hündürlüyü 30-40 sm-dən
çox olmamalıdır; Təzə yığılmış məhsul yaşıl halda nəmli olduğu
üçün, isinmənin qarşısını
almaq məqsədilə tez-tez qarışdırılmalıdır; Yığılmış məhsul 3-4 gündən artıq saxlanılmadan, qərzəklər bürüşdükdən, solduqdan sonra
təmizlənməlidir.
Standart fındıq
məhsulu-Qabıqlı fındıq: tam yetişmış
cəlbedici qəhvəyi rəngli məhsul, standartlara uyğun çeşidlənmiş məhsul,
əsasən 25-28 kq-lıq
cut (parça) kisələrdə
qablaşdırılmış, sort qarışığı
olmadan, emal kolibasiyasına uyğun gələn sortlar (əsasən Atababa) , 13-15, 15-17,
17+ kolibirli, nəmliyi 16-18%-dən çox olmayan, lazımi səviyyədə saxlama anbarında tədarük edilmiş. Fındıq ləpəsi:
standartlara uyğun çeşidlənmiş məhsul, yüksək səviyyədə
qurudulmuş (nəmliyi 5,5-6,0
%), çürüyü 2,0%-dən
çox olmamalı, ekalojı cəhətdən təmiz,
xəstəlik və zərərvericilərlə zədələnməmiş, yağlılığı 60-68%, dadı
və qoxusu özünəməxsus, dolu və sağlam
məhsul, 9-11, 11-13, 13-15, 15+ kalibirli ləpə , saxlama
müddəti: 1 il, +01 - +050 C temperaturda.
Qərzəkli meyvə bitkilərinin istehsalının inkişafı nəyə görə aktualdır? Tərkibi zəngin
olan qiymətli qida məhsuludur;
Ləpəsi yüksək koloriyə
malikdir; Əhalinin davamlı
gəlir mənbəyidir, Bazar tələbatı yüksək
məhsuldur; Qənnadı sənayesində əsas xam-mal mənbəyidir; Mebel sənayesində geniş istifadə
edilir; Təbabətdə ürək-damar xəstəliklərinin müalicəsində əvəzolunmazdır; Qabığından yanacaq
kimi istifadə edilir;
Daşınmaya və nəqliyyata olduqca davamlıdır; Ekoloji təmiz
məhsuldur; Şoran torpaqlardan başda digər butun torpaqlarda becərilir; Şaxtaya və quraqlığa, xəstəlik
və zərərvericilərə nisbi davamlıdır; Əkin materialının əldə edilməsi asandır.
Bitki mühafizəsi üsulları- Xəstəlik və
zərərvericilərin yayılması təsadüfən meydana gəlmir. Bitkiləri mühafizə etmək
üçün mübarizə üsullarını bilmək çox vacibdir. Xəstəlik və zərərvericilərə qarşı
mübarizə üsullarının birinin intensiv aparılması bir o qədər effekt vermir.
Ancaq kompleks şəkildə mübarizə tədbirlərini aparmaqla, bitkiləri düzgün
mühafizə etmək olar. Bitki mühafizəsi:
aqrotexniki, mexaniki, bioloji, mikrobioloji, karantin, kimyəvi üsulları
mövcuddur.Bitki mühafizəsinin təqvim və iş planı: Erkən
yaz dövrü (mart, aprel ayının əvvəli)– bu dövrdə xəstəlik və
zərərvcericilər bitkiləri zədələmir. Onlar hələ qışlama yerlərində- xəzəlin, qabığın altında, torpağın üst
qatlarında olurlar. Erkən yazda əsasən aqrotexniki, mexaniki mübarizə
tədbirləri aparılır. Yaz dövrü (aprel
ayının axırı, may ayı) – bu tumurcuqların şişməsi dövrüdür. Qışlama
yerlərindən zərərvericilərin tırtılları, sürfələri, gənələr çıxaraq yenicə
əmələ gələn yarpaqları, tumurcuqları zədələyirlər. Zərərvericilərin oyanma dovründə bitki mühafizəsinin kompleks
mübarizə tədbirləri aparılmalıdır. Yay
dövrü (may ayının axırı, sentyabr ayı)– bu dövr vegetasiya dövrünün demək olar ki, hamısını
əhatə edir, xəzəlləmənin başlanması ilə başa
çatır. Əksər bitkilərin çiçəkləmə dövrüdür. Bu dövrdə əsasən
kimyəvi mübarizə üsulundan istifadə edilməsinə baxmayaraq, tədbirlər çıx
ehtiyatla aparılmalıdır. Çünki çiçəklə dövründə çiləmə aparılmamalıdır, həm də
bitki nektarı ilə qidalanan faydalı həşəratların məhvinə səbəb ola bilər. Yay dövründə meyvəcikləri zədələyən zərərvericilərlə mübarizə
ön plana çəkilir. Payız-qış dövrü
(oktyabr-fevral ayları)– bu dövrdə xəstəlik və zərərvericilər fəaliyyətlərini tamamlayaraq qışlamaya hazırlaşırlar. Bir çox
zərərvericilər qabıq, xəzəl altında, torpağın üst qatlarında qışlayırlar ki,
bunlar əsasən göbələk xəstəliklərinin törədiciləridirlər. Ona görə də, bu
dövrdə kompleks mübarizə tədbirləri aparılmalıdır.
Fındıq bitkisinin Şəki-Zaqatala bölgəsində daha geniş yayılan xəstəlik və zərərvericiləri və onlara qarşı mübarizə tədbirləri-
Bitki xəstəlikləri 2 yerə bölünür: yoluxucu və qeyri-yoluxucu xəstəliklər. Yoluxucu xəstəliklər- canlı mikroorqanizmlər, göbələklər,
bakteriyalar, viruslar tərəfindən yaranır. Qeyri-yoluxucu
xəstəliklər – xarici mühit amillərinin təsirindən yaranır.Məsələn: iqlim
şəraiti-şaxtavurma, quraqlıq, qar, dolu, güclü küləklər, torpağın tərkibinin
zənginliyi, su rejimi- nəmliyin az və ya çox olması, gübrələrdən (üzvi və
mineral) düzgün istifadə, sağlam əkin materialı və onun düzgün əkilməsi,
mexaniki-insan, heyvan, nəqliyyatın təsiri və s.
Şəki-Zaqatala bölgəsində daha geniş yayılmış
fındıq bitkisinin xəstəlikləri
Bunlar göbələk, virus, bakteriya xəstəlikləri olub, əlverişli mühitə
düşərsə, iqlim şəraitindən asılı olaraq, rütubətli yay aylarında daha çox yayılıb
artırlar. Fındıq xəstəlikləri çox vaxt təbii amil şəraitindən birbaşa asılıdır.
Payız və yaz aylarında, uzun müddət davam edən yağışlar və ya şaxtalı qış
bitkini zəiflədir və patogenlərə səbəb olur. Sıx əkinlər, düzgün aparılmayan
aqrotexniki qulluq, laqeyd budama, mexaniki zədələr kimi düzgün olmayan kənd təsərrüfatı təcrübələri də infeksiya üçün ideal şərait yaradır. Torpağın tükənməsi, qida
maddələrinin çatışmazlığı, xüsusən də kalium və ya maqnezium, xəstəliklərə
qarşı müqaviməti azaldır. Profilaktik tədbirlərin aparılmaması, fungisidlərin tətbiq edilməməsi və ya xəzəlin
təmizlənməsi patogenlərin toplanmasına səbəb olur. Xəstəliklərin qarşısını
müəyyən qədər almaq üçün, payız-qış dövründə xəzəlləmədən sonra, yarpaqların
yığılaraq sahədən təcrid edilərək yandırılması, burada
qışlayan zərərvericilərin məhvinə
səbəb olar. Bundan əlavə
vegetasiya dövründə tumurcuqlar açılınca və ya çiçəkləmədən sonra
bir neçə dəfə dərman preparatları çiləməklə kimyəvi
mübarizə tədbiri, həmçinin budama və formavermə, seyrəltmə aparılmaqla, çətirdə havanın sirkulyasiyasını təmin
etmək lazımdır. Kolların gövdə ətraflarının bellənməsi də, xəstəliklərə qarşı
mübarizədə müsbət təsir göstərir.Şəki-Zaqatala bölgəsində fındıq bağlarında
əsasən: unlu şeh, mozaika, yarpağın qonur ləkəliyi, fındığın budaq
xərçəngi, oduncaq çürüməsi və aflotoksin xəstəlikləri daha çox təsadüf edilir.
Unlu şeh – (Phyllactinia suffulta Sacc
coryli ) və ya külləmə göbələk mənşəli xəstəlikdir. Fındıqda, ümumiyyətlə
bütün bitkilərdə ən çox yayılmış göbələk xəstəliklərindən biridir. Yarpaq ayasının üzərində unlu toz təbəqəsi əmələ
gəlir ki, bu qat tez itir, yayın
ikinci yarısında əvvəl qızılı, sona isə qara nöqtələr
şəklində göbələklər görünür və yarpaqların tez
tökülməsinə səbəb olur. Şəki-Zaqatala bölgəsinin iqlimi rütubətli, illik yağıntının miqdarı 1200 mm-dən
artıq olduğuna görə, burada unlu şeh xəstəliyi geniş yayılmışdır. Bu xəstəlik,
digər xəstəliklər və zərərvericilərin də yayılmasına şərait yaradır. Mübarizə tədbirləri: Xəstəliyin
qarşısını müəyyən qədər almaq üçün, prafilaktik olaraq ilk növbədə tumurcuqlar açılınca,
erkən yazda 1%-li Bordo mayesi ilə çiləmə aparılmalıdır.Pöhrələrin uzunluğu 25-30 sm olduqda,
yarpaqlar normal böyüklükdə, təsiredici maddəsi
Penkonazol, Propineb, Hexakonazol, Fenbukanazol olan preparatlardan biri ilə kimyəvi
mübarizə aparılmalıdır. Praktik tədbirlərdən biri
də, iyun-avqust aylarında fındıq kollarının bir neçə dəfə yaşıl budanması vacibdir. Yaşıl budamanın aparılması, unlu şeh xəstəliyinə qarşı mübarizənin
70%-nin həll olması deməkdir. Belə
ki, inkişaf edən yeni pöhrələr kolda havanın sirkulyasiya etməsinə mane olur və xəstəliyin sürətlə yayılmasına
səbəb olur.
Mozaika (Apple mozaic ilarvirus
Ap MV)- virus
mənşəli xəstəlikdir.
Yarpaqlarda parlaq sarı, alabəzək halqa şəkilli ləkələr müşahidə olunur.
Xəstəliyi Apple Mosaic virusu
törədir, simptomlar alma mozaika virusundan qaynaqlanır. Bəzi növlərdə patogen
uzun müddət (2-3 il) gizli qala bilər.Mozaika simptomları yarpaq
çıxdıqdan dərhal sonra görünür. Simptomlar ən çox may-iyun aylarında özünü
göstərir və isti havanın başlaması ilə simptomlar maskalanır. Xəstəliyin
daşıyıcısı əsasən mənənələr və digər sorucu ağız aparatına malik olan
həşəratlardır. Xəstəliyin yayılması və inkişafı əkin materiallarının istehsalı
zamanı formalaşan fitosanitar durumdan asılıdır. Sağlam əkin materialı əsas
şərtdir. Xəstəliyin inkişafı 37-380
C temperaturda məhdudlaşır. Mübarizə
tədbirləri: İyun-iyul aylarında mənənələrə qarşı təsiredici maddəsi
İmidaxloprid və Asetamipirid olan preparatlarla mübarizə aparılmalıdır. Mozaika
xəstəliyində də, unlu şehdə olduğu kimi prafilaktik olaraq ilk növbədə tumurcuqlar açılınca erkən yazda 1 %-li Bordo mayesi ilə çilənməsi cə yaşıl budanma aparılması müsbət nəticə
verir.
Bakterial yanıq (Xanthomonas corylina Mill. Burkholer) bakteriya mənşəli təhlükəli bir
xəstəlikdir. Xəstəlik özünü tumurcuqlarda, yarpaqlarda, meyvələrdə, budaqlarda və gövdələrdə göstərir. Yarpaqlarda əvvəlcə sarı-yaşıl, daha sonra isə qırmızı-qəhvəyi
rəngli, daha açıq mərkəzli kiçik ləkələr əmələ gəlir. Tumurcuqlarda zədələnmə
qırmızı- qəhvəyi ləkələr kimi görünür və bu da onların qurumasına səbəb olur.
Meyvələr ləpə əmələ gətirməyə vaxt tapmadan nekrotik hala gəlir. Xəstəlik əsasən
10 yaşdan kiçik bitkilərə təsir edir. Bakteriyaların inkişafı üçün minimum 5-70 C, optimal 28-320 C, maksimal 370 C temperatur tələb olunur. Torpağı malçlamaq və su rejiminə
nəzarət etmək vacibdir. Yüksək rütubətli şəraitdə, 22-25°C temperaturda, həşəratlar,
yağış və ya kənd təsərrüfatı alətləri tərəfindən yayılır. Kütləvi budaqların
qurumasına, məhsuldarlığın azalmasına və ümumiyyətlə bitkinin
məhv olmasına səbəb olur.Mübarizə tədbirləri: Təsirə məruz qalan
budaqları payızda və ya erkən yazda budayaraq, kəsilmiş yer dezinfeksiya
edilməli və kəsilmiş budaqlar sahədən təcrid
edilməlidir. Birinci müalicə
yarpaq tumurcuqları
açıldıqda, ikincisi isə meyvə əmələ gəlməsi dövründə aparılır. 1%-li Bordo mayesi və ya mis tərkibli
preparatlar çilənir.
Yarpaqların qonur ləkəliyi (Phyllosticta corylaria)
göbələk mənşəli xəstəlikdir. Meyvə bitkiləri üzərində ən geniş yayılmış və daha
çox məhsul itkisinə səbəb olan xəstəlikdir. Xəstəliyə yoluxmuş çiçək, yarpaq və meyvələrin üzərində tünd-boz, qonur məxməri ləkələr formalaşır. May ayının axırlarında və ilun ayının
əvvəllərində yarpaqlarda və cavan zoğlarda diametri
5-6 mm-dən 3.0 sm-ə qədər
olan tünd haşiyəli qəhvəyi və ya oxra-sarı rəngli
konsentrik formalı ləkələr əmələ gəlir. Ləkələr gözlə asanlıqla görünür,
əvvəlcə qonur rəngdə olur, sonra isə çirkli ağ rəngə çevrilir. Bu ləkələr
üzərində qara nöqtələr şəklində göbələkləri müşahidə etmək heç də çətin
deyildir. Xəstələnmiş yarpaqlar quruyaraq vaxtından əvvəl tökülür, cavan zoğlar
əyilərək boy artımı dayanır, ümumiyyətlə inkişaf normal getmir və quruma
prosesi gedir. Vaxtından əvvəl yarpaq tökülməsi, fotosintez prosesinin pozulmasına və məhsuldarlığın azalmasına
səbəb olur. Xəstəliyin yaranma səbəbi, uzun müddətli yağışlı, rütubətli hava
şəraiti, zəifləmiş, baxımsız bitkilər və tökülmüş yarpaqlarda göbələklərin
inkişafıdır. Mübarizə tədbirləri-
1%-li Bordo məhlulu və onun əvəzedicilərindən istifadə etməklə vegetasiya dövrü
ərzində 3-4 dəfə prafilaktik olaraq çiləmə aparılmalıdır.
Fındığın budaq xərçəngi (Nectria galligena Samuels
Rossman)- göbələk mənşəli xəstəlikdir. Bitkidə oduncağın dərinliyinə qədər
inkişaf edir və bitkinin tədricən quruyaraq məhv olmasına səbəb olur. Bu
göbələk xəstəliyinə nisbətən yaşlı, baxımsız qalan fındıq bağlarında da təsadüf
edilir. Xərçəng törədiciləri ölü qabıqların altında, çatların arasında,
qırmızı rəngli sporlar
şəklində yaşayır. Xəstəliyə
tutulan budaqlar və gövdələr çürüyür,
kövrək olur, asanlıqla
qırılır. Zoğlar əyilərək boy artımı dayanır,
ümumiyyətlə bitkinin inkişafı
normal getmir. Göbələk sporları 20-300
C temperaturda inkişaf edir və rütubətli illərdə daha sürətlə yayılır
və yeni xəstəlik mənbələrinin əmələ gəlməsinə
səbəb olur. Mübarizə tədbirləri:
kompleks aqrotexniki tədbirlərin tətbiq edilməsi, seyrəltmə, budama işlərini
aparmaqla çətirdə havanın sirkulyasiyasını təmin etmək, xəstə və zədəli
budaqların kəsilərək sahədən təcrid edilməsi vacibdir. Bitkinin yoluxmuş
hissəsini, sağlam toxumayadək təmizləməklə, həmin hissəyə ardıc qətranı,
əhəngli göydaş sürtülür. Erkən yazda və payızda, 1%-li Bordo məhlulu ilə
mübarizə xəstəliyin azalmasına səbəb olur.
Fındığın
kök çürüməsi (Armillariya mellea Kumm.) xəstəliyi
göbələklər törədir. Əsasən baxımsız qalmış, tükənmiş fındıq bağlarında daha çox
təsadüf edilir. Ağacların kök boğazında meydana gəlir və dibə doğru getdikcə
10-15 sm ölçüdə sarımtıl- qəhvəyi papaqlı göbələklər müşahidə ediliur. Göbələk
torpaqda və bitki toxumasında yaşayır. Xəstəlik temperatur və yüksək rütubətin
kəskin dəyişilməsi zamanı daha çox inkişaf edir, budaqlar elastikliyini itirir,
kövrək olur, zəifləyir və asanlıqla qırılır. Rütubətli yerlərdə daha yaxşı
inkişaf edir, bitkinin yerüstü hissələrin solmasına, köklərin çürüməsi və
bitkinin qurumasına səbəb olur. Mübarizə
tədbirləri: xəstəliyin qarşısını almaq üçün sağlam əkin materialından
istifadə edilməlidir. Xəstəliyin ilk dövründə zədəli köklər kəsilməli, bitki
ətrafı açılmalı və həmin yerlər əhənglə kükürd, göydaşla əhəng, və ya xlorlu
əhəng məhlulu çilənməlidir. Xəstəlik bitkinin bütün köklərinə sirayətlənibsə,
bitki kökündən çıxarılaraq bağdan kənarlaşdırılmalı, yerinə isə sönməmiş əhəng
tökülərək, funqisidlərlə müalicə olunmalı, 2-3 il ərzində həmin yerə heç bir
bitki əkilməməlidir.
Kif xəstəliyi- aflotoksin- fındıq məhsulunda Asperqillus
flavus və Asperqius parastikus adlı
kif göbələkləri, insan üçün zəhərli maddə olan aflotoksini əmələ gətirir və bu
oqranizmlər insan sağlamlığına təhlükə yaratmaqla, konserogen (xərçəng əmələ
gətirən) maddə olub, qaraciyər və bağırsaqda proseslərin hormonal pozulmasına
səbəb olur. Həmçinin hər il kənd təsərrüfatı məhsullarının əksər hissəsinin
məhv olmasına səbəb olurl. Qida maddəsi kimi istehsal olunan xam və emal
olunmuş kənd təsərrüfatı məhsullarının keyfiyyəti və etibarlı olması olduqca
vacibdir. Fındıq bağlarına mineral gübrələrin həddindən artıq verilməsi, məhsul
yetişdikdən sonra ləpədə gizli çürüklərin- aflotoksinin əmələ gəlməsinə səbəb
olur. Belə ki, fındıq məhsulu yetişdikdən sonra laımi aqrotexniki qulluq
qaydalarına əməl edilməməsi keyfiyyətin aşağı düşməsi ilə nəticələnir. Təzə
yığılmış qərzəkli məhsul nəmli olduğu üçün, isinməyə məruz qalır və nəticədə
xətəlik və zərərvericilərin yayılmasına münbit şərait yaranır. Gündəlik
həyatımızda tez-tez rast gəlinən və demək olar ki, bütün növ ərzaq məhsullarında
yarana bilən kiflər (funquslar) son
zamanlar çox ciddi tədqiqat mövzusuna çevrilmişdir. Kif göbələkləri müvafiq
şərtlər altında xam, həm də emal olunmuş məhsullar üzərində artaraq məhsulun
keyfiyyətinin dəyişməsinə, eyni zamanda insan səhəti üçün təhlükə yarada
biləcək zəhərli maddələrin yaranmasına səbəb ola bilər. Kif göbələkləri
fındıqda zülali maddələrin parçalanmasına və tərkibinin dəyişərək məhsulun
çürüməsinə və nəticədə toksin yaranmasına səbəb olur. Qiymətli qida məhsulu,
əhalinin əsas davamlı gəlir mənbəyi olan fındığın dünya bazarında layiqli
yerini tutması üçün, kəmiyyətə deyil keyfiyyətə üstünlük verilməsi olduqca
vacibdir. Mübarizə tədbirləri:
ekoloji təmiz məhsulların əldə edilməsi üçün vegetasiya müddəti ərzində
aparılan aqrotexniki tədbirlərlə yanaşı, həm də məhsul yetişdikdən sonra icra
ediən qulluq qaydalarından da çox asılıdır. Məhsul ancaq tam bioloji
yetişdikdə, özünəməxsus xüsusi spesifik rəng (qəhvəyi) aldıqda yığılmalıdır.
Qərzəkli fındıq məhsulu yığımdan sonra, quru, təmiz, üstüörtülü, hava yaxşı
cərəyan edən anbarlarda saxlanmalıdır. Fındıq tığının hündürlüyü 40-50 sm-dən
artıq olmadan, saxlanılan müddətdə torpaqla təmasta olmamalı, gün ərzində bir
neçə dəfə qarışdırılmalıdır. Qərzəkdən təmizlənmiş qabıqlı fındıq məhsulu təbii
yolla günəş altında və ya emal müəssisələrində quruducu şkaflarda 6% nəmlik
qalana qədər qurudulmalı, qırılmış və ya zədəli fındıqlar çeşidlənməli, quru
şəraitdə, ancaq cut (parça) kisələrdə saxlanılmalıdır.
Şəki-Zaqatala bölgəsində daha geniş yayılmış
fındıq bitkisinin zərəvericiləri- Əlverişsiz ətraf mühit şəraitinə davamlılığı
və yüksək
məhsuldarlığı (düzgün sort seçimi ilə) sayəsində fındıq
bitkinin bölgəmizdə böyük potensialı vardır.
Lakin, fındıq istehsalı
inkişaf etdikcə fındıq zərərvericilərinin də sayı artır. Hazırda fındığın
ənənəvi sənaye məhsulu olduğu
ölkələrdə zərərvericilərin vurduğu
zərər 20-30% təşkil edir. Lakin, hava şəraiti
zərərvericilər üçün əlverişlidirsə və bitkiyə normal aqrotexniki qulluq göstərilmədiyi
təqdirdə, itkilər 80%-ə qədər arta bilər. Şəki-Zaqatala
bölgəsində fındıq bağlarında əsasən: fındıq uzunburunu, fındığın
tumurcuq gənəsi, fındıq bığlıçası və ya oduncaq böcəyi, fındıq mənənəsi, qızılağac
yarpaqyeyəni, akasiya yalançı çanaqlı yastıcası, qəhvəyi mərmər bağacığı,
amerika ağ kəpənəyi,
gəmiricilər, quşlar, iri heyvanlar zərərvericilərinə daha çox təsadüf
edilir.
Fındıq uzunburunu- (Curculio nucum Linnaeus) fındığın
başlıca və ən çox yayılmış zərərvericisi hesab edilir. Nazik qabıqlı
fındıq sortlarının (Əşrəfi, Zaqatala-9, Qəbələ-68,
Daş fındıq, Mirzəbəyli, Kadetten, Nana, Abxaz xırda, Abxaz orta, Bolşoy
pyostrıy, Kassina, Sanviovanni, Notinqemskiy-2, Seyanes Djiva, Nesret, TVRL,
Ennis, Butter, Sivri mazi, Çerkezskiy-1, Çerkezskiy-2, Trabzon, Tabestaneh,
Fertil, Bars sellernus, K-9/5) məhsulunun 50%-ni məhv edir. Uzunburuna
qarşı davamlı fındıq sortu yoxdur, lakin müxtəlif sortlarda zədələnmə dərəcəsi
müxtəlifdir. Bu, 6-9 mm uzunluğunda olan elepsvari formalı, xortumlu, bədəni qara rəngli,
sarımtıl pulcuqlarla örtülmüş
böcəkdir. Sürfə halında torpaqda
20-25 sm dərinlikdə qışlayır. Yazda aprel ayında puplaşır
və bu proses 15-20 gün davam edir. Havanın istiliyi +15-160C olduqda
böcəklər pupdan çıxır. Böcəklərin uçması aprel ayının sonundan iyun ayına qədər
davam edir. Yazda qışlamadan çıxan böcəklər əvvəl kolun yaşıl hissələri ilə,
açılmaqda olan tumurcuqlarla, sonra isə yarpaqlarla və zərif meyvəciklərlə
qidalanırlar. May ayının axırı, iyun ayının 1-ci dekadasında dişi böcəklər,
inkişafda olan zərif meyvəciklərin üstündə, iti ağız aparatı ilə oyuq əmələ
gətirirlər və həmin oyuğa yumurta qoymağa başlayırlar. Bu böcək il ərzində bir
nəsil verir, hər meyvəyə bir yumurta qoymaqla, 50-60-a qədər yumurta qoyur. Ağ
rəngli olan yumurtaların inkişafı 5-7 gün davam edir və bu yumurtalardan sürfələr
çıxır. Sürfələrin kütləvi
surətdə çıxması iyun ayının ortalarına təsadüf edir. Sürfələr meyvənin
daxilində inkişafda olan ləpə ilə qidalanırlar və ləpəni tam yeyərək məhv
edirlər. Iyul ayında inkişafını bitirmiş sürfələr, hələ bərkiməmiş fındıq
qabığını daxildən deşərək meyvədən çıxır və torpağa düşərək 20-25 sm dərinlikdə
qışlayırlar. Uzunburun il ərzində bir nəsil verir, bu böcəklərin vurduğu zədə
nəticəsində, məhsul vaxtından tez tökülür.
Mübarizə tədbirləri: həşəratların
sürfələri payızda torpaqda qışladığı üçün gövdə ətrafı bellənməli, tökülmüş
zədəli məhsullar müntəzəm olaraq yığılmalı və məhv edilməlidir. Kütləvi uçuş
dövründə (aprel-may aylarında) təsiredici
maddəsi 250 q/lt Carbosulfan olan Markasil 25EC 0,5 l/ha , Aktara 250 KE 0,2
l/ha, 0.2%-li Bi-58, 85% Corbayl olan dərman
preparatlarından biri ilə çilənmə
aparılmalıdır.
Fındığın tumurcuq gənəsi- (Phytoptus avellanae Nalepa.) ağımtıl
rəngli, 0,2-0,3 mm uzunluğunda, çox kiçik uzunsov formalı mikroskopik
orqanizmlərdir. Fındıq bağlarında çox təsadüf olunur. Bu zərərvericilər dişi
çiçək tumurcuğunu zədələyirlər. Belə ki, zədələnmiş tumutcuq deformasiyaya
uğrayır, ölçüsü böyüyür, şişir, partlayaraq qırmızı-zoğalı rəngə boyanır,
qeyri-adi kələm şəklini alır. Nəticədə bu çiçəklərdən məhsul əmələ gəlmir. Gənəciklər
çıçək və yarpaqların şirəsini sorur, may ayının əvvəlinədək sürətlə çoxalır
və vegetasiya müddətində bir neçə nəsil verir.
Gənəciklər yumurtalarını tumurcuqların, yarpaqların üzərinə qoyur, onları
zədələyir və tökülməsinə səbəb olur. Gənəciklərin miqrasiya
dövrü 30-50 gün davam edir,
ona görə də mübarizə tədbirlərinin bir neçə dəfə təkrar edilməsi
məqsədəuyğundur. Mübarizə tədbirləri:
tumurcuq gənələri mayın ortaları ilə iyunun ortaları arasında kütləvi şəkildə
zədələnmiş tumurcuqları tərk etdiyindən, bu zaman fındıq bağları akarisidlərlə
müalicə olunur. Sistem təsirli 20% Aleron 50 EC, Abagard 7,5 ml/100 l, Torchy
550 SC 30 ml/100 l preparatlardan biri ilə çiləmə aparılır. Gənc bitkilərdə
zədələnmiş tumurcuqlar əl ilə toplanır və məhv edilir.
Fındıq bığlıçası və ya oduncaq böcəyi- (Oberea linearis
Linnaeus) bu zərərvericilər qara rəngli 11-16 mm uzunluğunda uzunsov
formalı böcəklərdir. Bığları bədənlərinin yarısından uzun olur. May ayının
sonu, iyun ayının əvvəllərində cütləşirlər. Yazda bu böcəklər fındığın 1-2
illik cavan zoğlarının qabığını
gəmirərək altına yumurta
qoyurlar. Yumurtadan çıxan
sürfələr zoğların özəyi ilə qidalanaraq, aşağı və yuxarı istiqamətdə 40-50 sm
uzunluğunda kanallar əmələ gətirirlər. Sürfələr zoğların içərisində
qışlayırlar. Bu böcəklər 2 ildə 1 nəsil verir.
Bu zərərvericilərlə zədələnən fındıq budaqlarının yarpaqları 1-ci il yay
fəslində solmuş və büzüşmüş olur, sonra həmin zoğlar ucdan quruyaraq sınırlar.
2-ci il zədələnmiş 1-3 illik zoğlar tamamilə məhv olurlar. Ümumiyyətlə bu
zərərvericilərin təsirindən fındıq kolunun inkişafı xeyli zəifləyir,
məhsuldarlığı aşağı düşür, bitkinin quruyaraq məhv olmasına səbəb olur. Mübarizə tədbirləri: Böcəyin yumurta
qoymazdan əvvəl qidalanma dövründə (may ayının ortaları) fındıq bağının insektisidlərlə
çilənməsi daha məqsədəuyğundur. təsiredici maddəsi 250 q/lt Carbosulfan olan
Markasil 25EC 0,5 l/ha , Aktara 250 KE 0,2 l/ha, 0.2%-li Bi-58, 85% Corbayl , Fufanon 1,0 l/ha, Danadim
Expert 0,8-2,0 kq/ha olmaqla dərman preparatlarından biri ilə çilənmə aparılmalıdır. Zərərvericilər ilə
sirayətlənmiş zoğ və budaqcıqlar ölü sahədən 10-15 sm aşağıda
məsafədə kəsilərək sahədən təcrid edilməlidir.
Fındıq mənənəsi- (Myzocallis
corly Goeze) qərzəklilərdə iri və kiçik mənənələrə çox təsadüf edilir.
Bunlar qanadlı və qanadsız, qonur- sarımtıl rəngli, 1,3-2,2 mm ölçüdə
həşəratlardır. Qışlamış yumurtalardan çıxan sürfələr aprelin sonu - mayın
əvvəlində görünməyə başlayır. Vegetasiya dövrü ərzində populyasiyanın iki
inkişaf tsikli olur: yaz və payız. Yarpaq ayasının alt və üst hissəsində cərgə
ilə düzülərək dəstə halında yaşayırlar. Bu zərərvericilər yarpağın şirəsini
sormaqla qidalanırlar və virus xəstəliklərinin yaranmasına səbəb ola bilirlər.
Əlverişli şəraitdə zərərvericilər gənc tumurcuqları tamamilə məhv edirlər. Mənənələr qidalandığı zaman yapışqanlı maddə ifraz edirlər
ki, bu maddə üzərində
saprotrof göbələklər də inkişaf edərək çoxalır. Mənənələr kütləvi halda çoxalır, intensiv
dövrü aprel-iyun aylarına təsadüf edir. Bu zərərvericilər ilə sirayətlənmiş
bitkilərin yarpaqlarının qurumasına və vaxtından əvvəl tökülməsinə səbəb olur. Mübarizə tədbirləri: sürfələri payızda
torpaqda qışladığı üçün bitkilərin gövdə ətrafının bellənməli bu
zərərvericilərin müəyyən qədər məhvinə səbəb olur. Kütləvi uçuş dövründə (aprel-may) 0.2%-li Bi-58, təsiredici maddəsi
250 q/lt Carbosulfan olan
preparatları və s. insektisidlərin çilənməsi məqsədəuyğundur.
Qızılağac yarpaqyeyəni və ya
yarpaqyeyən böcək (Altica
brevicollis Foudras) 4-6 mm böyüklükdə olub, parıltılı qara-mavi bənövşəyi
rəngə çalır, başı və ətrafları qara rəngdədir, xəzəl altında qışlayır, cavan
yarpaq və zoğlarla qidalanır. Yarpaqları zədələyərək əvvəlcə deşik açır, sonra
tamamilə yeyərək skletləşdirir. Yarpaqların ancaq tor şəklində damarları
qalır.May ayının 1-ci yarısında dişi böcəklər yarpaqların üzərində 15-20 ədəd yumurta
qoyurlar, ayın sonuna isə sürfələrin kütləvi çıxışı müşahidə edilir. Yumurtadan çıxan
sürfələr yarpaq üzərində inkişaf edirlər yarpaq toxuması ilə qidalanır, 30-35
gün son torpaqda puplaşırlar. İyul ayının əvvəllərində puplardan yeni nəsil böcəklər əmələ gəlir və 2-3 gündən sonra
yenidən yumurta qoyurlar. Puplardan çıxan 2-ci nəsil böcəklər xəzəlin altında
qışlayırlar.Bu həşəratlarla sirayətlənmə nəticəsində, bitkidə fotosintez
prosesi zəifləyir, cavan pöhrələrə daha çox ziyan dəyir. Mübarizə tədbirləri: böcəklər
xəzəlin altında qışladığı
üçün, xəzəlin toplanaraq
ərazidən təcrid edilməsi, bitkilərin gövdə ətrafının bellənməsi bu zərərvericilərin müəyyən qədər məhvinə səbəb olur. Kütləvi uçuş dövrü
may ayına təsadüf etdiyinə görə, bu dövrdə 0.2%-li Bi-58, Danadim
Exspert 0,8-1,0 kq/ha, Bye-Bye 2,0-2,5 l/ha preparatları
və s. insektisidlərin çilənməsi
məqsədəuyğundur.
Akasiya yalançı
çanaqlı yastıcası- (Parthenolecanium corni Bouche) Zaqafqaziyada
kütləvi sürətdə yayılan zərərvericilərdir. Bunlar 3-6 mm uzunluğunda, qabarıq
şəkilli, ellepsvari, şabalıdı qırmızımtıl rəngli həşəratlardır. Tək və qrup
şəklində nazik budaqlar üzərində yaşayırlar.
Dişi yastıcalar 2000-ə qədər yumurta qoya bilirlər, ildə 1 nəsil
verirlər. Onlar əvvəlcə yarpaqları sormaqla qidalanırlar, yayın axırına isə
cavan zoğlara, budaqlara keçərək burada qışlayırlar. Yastıcaların təsirindən bitkilərin yarpaqlarının rəngi solur və vaxtsız
tökülməsinə səbəb olur.
Yastıcalar olan yerlərdə göbələk xəstəlikləri əmələ gəlir və həmin zədəli
hissələr qara qatla örtülür. Zədələnən kolların inkişafı zəifləyir,
məhsuldarlıq aşağı düşür. Yüksək dərəcədə zədələnən kollar tədricən quruyaraq,
bəzi hallarda isə tamamilə məhv olmasına səbəb olur. Bu zərərvericilər sıx,
baxımsız qalan bağlarda daha çox yayılırlar. Sürfələr qabıqların yarıqlarına, ştambın əsasında qışlayırlar. Mübarizə tədbirləri: bağlarda budama, seyrəltmə, cavanlaşdırma
işləri aparılmalı, zədəli budaqlar sahədən təcrid edilməlidir. Yazda və yayda yastıcaların sürfələrinə qarşı Danadim
Expert 0,8-2,0 kq/ha, Dişans
EK 0,8-1,9 l/ha dərman preparatları
çilənməlidır.
Qəhvəyi mərmər bağacığı (Halymorpha halys Stal)- son illər fındıq bağacığı ən təhlükəli karantin
zərərvericilərdən hesab edilir. Qonşu Gürcüstan respublikasının
təsərrüfatlarına qısa müddətdə xeyli ziyan vurmuşdur. Polifaq zərərverici olan
bu həşəratlar 150-dən artıq fərqli bitkiyə ziyan vurur. Qəhvəyi mərmər bağacığı
ölçüsü 12-17 mm, qəhvəyi rəngli, üzərində ləkələr olan, bədəni azacıq yastı
qalxan şəkilli olan, 20-30 ədəd yumurta qoyan zərərvericidir. Ilin iqlim
şəraitindən asılı olaraq 1-2 nəsil verir. Bu taxtabitilər yaz aylarında bitkinin
tumurcuqları ilə, payıza doğru
isə hələ tam formalaşmamış meyvələr
şirəsi ilə qidalanır
ki, bu da ləpənin inkişafının
dayanmasına, qaralmasına, keyfiyyətsiz olmasına və məhsuldarlığın əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına səbəb
olur. Bu həşəratlar özünü müdafiə məqsədilə xüsusi
qoxu ifraz etdiyinə görə “iyli böcək” də deyilir.Bu
böcəklərə əsasən insanlara yaxın olan yerlərdə, fərdi yaşayış evlərinin
damında, saraylarda daha çox təsadüf edilir. Qəhvəyi mərmər bağacığının yetkin fərdləri və sürfələri yük daşımaları, nəqliyyat
vasitələri, avadanlıqlar, ağac materialları yüklənmiş konteynerlər, təzə meyvə-tərəvəz, kəsilmiş güllər, tinglər və digər vasitələrlə yayılır. Eyni
zamanda yetkin fərdləri təbii yolla (uçmaqla)
35-100 km-dək məsafə
qət edə bilirlər.
Zərərvericilərin inkişafı üçün optimal temperatur +25-270C hesab
edilir. Ona görə də bölgəmizin dağətəyi deyil, aran ərazilərində daha çox
yayılmışdır. Həşəratlar qışlama
dövründən sonra passiv
dövrünü bitirir və aprel
ayının axırından başlayaraq, yaz-yay aylarında aktiv həyat tərzinə
keçirlər. Mübarizə tədbirləri: zərərvericilərin passiv olan payız-qış aylarında əl ilə yığılması, aktiv dövrlərində yaz aylarında isə
aldadıcı yapışqan və cəlbedici ətirli məhlul tökülmüş (qərənfil, nanə və s.)
feromon tələlərin asılması və insektisidlərlə mübarizə aparılması daha
məqsədəuyğundur. Kimyəvi mübarizə kütləvi şəkildə aparılmalı, lakin həmin
ərazidən xeyirli həşəratlar (arılar) uzaqlaşdırılmalıdır. Bu zərərvericilər
digər həşəratlara nisbətən pestisidlərə qarşı həssas olmasalar da, müəyyən
olnmuşdur ki, Deltametrin, Bifentrin və Alfa supermetrin tərkibli insektisidlər
bu bağacığa qarşı ən səmərəli vasitədir.
Amerika
ağ kəpənəyi (Hyphantria cunea Drury)- ağ rəngdə kəpənəkdir, erkək fərdlərin üzərində qara
rəngli nöqtələr olur. Qışlama dövründən sonra, iyun ayının 1-ci dekadasında
puplardan uçan kəpənəklər yarpaq ayasının üzərinə və altına koloniya halında
0,5-0,6 mm ölçüdə yumurtalar qoyur. Yumurtadan
çıxan tırtıllar hörümçək toru kimi kirli ağ rəngdə yuva quraraq fındıq budaqcıqlarını
bir-birinə birləşdirirlər. Yarpaq ayasını ancaq torşəkilli damarları qalanadək yeyirlər. Bu da yarpaqlarda fotosintez prosesinin zəifləməsinə,
budaqların qurumasına, məhsuldarlığın kəskin aşağı düşməsinə və məhsulun
keyfiyyətsiz olmasına səbəb olur. Zərərvericilərin inkişafı üçün optimal
temperatur +270C hesab edilir. Ona görə də hava quraq keçən illərdə daha
çox inkişaf edir və bölgəmizin dağətəyi deyil, isti aran ərazilərində kütləvi
müşahidə edilir. Mübarizə tədbirləri:
İlk növbədə zərərverici ilə sirayətlənən budaqlar kəsilərək sahədən təcrid
edilməlidir. Kimyəvi mübarizə iyul-avqust aylarında yumurtalardan tırtıllar
tamamilə çıxdıqdan sonra, təsiredici maddəsi
Emamektin benzoate, Fnoksikarb olan dərman preparatlarından biri ilə
çiləmə aparılması tövsiyə olunur.
Gəmiricilər,
quşlar, iri heyvanlar - cavan
fındıq bağlarına əsas həşəratlar ziyan vurur. Bar verən bağlarda isə
həşəratlarla yanaşı, məhsulun 20-30%-ni quşlar ( qarğa, zığ-zığ,
zağca) və gəmiricilər ( siçan,
siçovul, dələ, sincab,
porsuq, yereşən, yenot, gəlikcik), iri heyvanlar (çaqqal, it, çöl donuzu, ayı və
s) məhv edirlər. Fındıq məhsulunu hətta ev heyvanları qoyunlar, hind toyuqları
da həvəslə yeyirlər.Mübarizə tədbirləri:
ev heyvanlarının, mal-qaranın həmin sahəyə getməməsini nəzarət etmək şərti ilə, gəmiricilərə qarşı bitki mühafizəsinin mexaniki mübarizə üsulu
olaraq, aldadıcı zəhərli yem qoyulması məhsul yığımından sonra aparılır ki, bu
zaman zəhərli maddələrin istifadəsi nisbətən
qorxusuzdur. Gəmiricilərin yuvalarına aldadıcı zəhərli yem: 100q
bişmiş buğda + 20q sinkfosfid + 20q bitki yağı qarışdırılaraq qoyulmalı və ya
tələlərdən istifadə edilməlidir.
Xəstəlik və zərərvericilərə qarşı
xalq təbabəti vasitələri-
Hələ qədimdən, xalq təbabətində bitki xəstəlikləri və zərərvericilərinə qarşı profilaktik olaraq,
daha yüngül infeksiyalar zamanı təhlükəsiz üsullardan istifadə edilirdi: Sarımsaq
dəmləməsi- 200 q əzilmiş sarımsağı
10 litr suya tökərək,
24 saat dəmlənilir və hər 10 gündən bir çiləmə aparılır. Ağac külü- Torpağın turşuluğunu azaltmaq üçün kolun ətrafına ağac
külü (1 m2-ə 200 q) səpilir. Tütün
məhlulu- bitkinin gövdəsi və yarpaqları iti alətlə doğranılır və çənə
doldurulur. Üzərinə hər 500q doğranmış
tütünə 10 litr olmaqla su əlavə edilir. 2 sutka ərzində, müntəzəm
qarışdırılaraq saxlanılır. Sonra süzülərək, dibindəki çöküntü sıxılır.
Əldə edilmiş mayeyə 10 litr
su əlavə edilir. Məhlulun daha təsirli olması üçün ona 50 q təsərrüfat sabunu əlavə edilir.
Həmin məhlulun tərkibində təqribən 0.05-0.1% nikotin
maddəsi olur ki, bu da xəstəlik və zərərvericilərə sirayətlənmiş bitkilərin
mühafizəsində istifadə edilir. Əsasən gənə, güvə, mənənələr və s. məhv
edilməsində çox müsbət nəticə verir. Bağ
məlhəmi- budama zamanı donvurmanın qarşısını almaq məqsədilə, zədələnmiş
yerə sürtmək üçün xüsusi məlhəm hazırlanır. Bağ məlhəmi bir neçə üsulla hazırlanır:
1) 3 hissə qaynamış günəbaxan yağına, 1 hissə (3:1) dəmir oksidi və gil
qarışığından ibarət olan təbii mineral piqment- oxra tozu qarışdırmaqla hazırlanır. 2) 2 kq mis kuporosunu (CuSO4 5H2O) 24 l suda həll edərək, üzərinə 4 kq
sönmüş əhəng əlavə etməklə hazırlanır. 3) 1 hissə günəbaxan
yağına, 2 hissə kanifol (qətran)
və1 hissə (1:2:2) təbii mum qarışdırıb vam odda qaynadaraq bişirməklə
hazırlanır. məhlul qatılaşdıqdan sonra oddan götürülür və soyuduqdan sonra istifadə edilir.
4) 1:1:1 nisbətdə
qətran, mum və piy
qarışdırılaraq hazırlanır. 5) 90% neft emalından əldə edilən mineral yağ
qarışığı olan və vazelin kimi istifadə edilən- petrolatum və 10% parafin mumunu
qarışdırmaqla hazırlanır.
Cədvəllər:Fındıq sortlarının pöhrəvermə qabiliyyəti, xəstəlik və zərərvericilərə davamlılığı, Fındıq sortlarının ölçüləri və çəkisi,
Fındıq sortlarının yetişmə
tarixi, məhsuldarlıq və ləpə
çıxımı, Fındıq sortlarının kimyəvi
tərkibi, Fındıq sortlarının fenoloji müşahidələri, Erkək və dişi çiçəklərin fəal dövrü və tozlanma müddəti
Zaqatala Elmi Təcrübə Bazasının elmi və təsərrüfat fəaliyyətində rolu olmuş keçmiş işçilər haqqında məlumat- Qazızadə Fateh Nurulla oğlu, 1917-ci ildə
Azərbaycan Respublikasının Zaqatala şəhərində anadan olmuşdur. 1933-1936-cı illərdə
Zaqatala Kənd Təsərrüfatı Texnikumunu bitirdikdən sonra, təhsilini 1937-ci ildə Simferopol Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda
davam etdirmiş, 1941-ci
ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutuna keçid edərək, 1942-cı ildə həmin İnstitutun
aqronomluq fakultəsini “alim aqronom” ixtisası üzrə bitirmişdir. 1955-1957–ci
illərdə “Meyvəçilik” ixtisası üzrə
dissertasiya işini müdafiə edərək kənd təsərrüfatı elimləri namizədi elmi
dərəcəsinə layiq görülmüşdür. 1969-cu ildən Zaqatala Fındıqçılıq Sovxozunda direktor
vəzifəsində işləmiş, 1980-1992-ci illərdə əmək fəaliyyətini AzETBvəSBİ- də davam etdirərək, qərzəkli meyvə bitkilərinin
seleksiyası və sortöyrənməsi istiqamətində elmi-tədqiqat işləri aparmışdır.
Sevimli qızının şərəfinə adlandırdığı “Nailə” yunan qozu sortunun, həmçinin
“Camal”, “İlqar”, “Faldar” sortlarının müəllifidir. 46 yunan qozu və 106 fındıq
sortlarından ibarət kolleksiya bağlarının yaradıcısıdır və hal-hazırda bu
bağlar Meyvəçilik və Çayçılıq Elmi
Tədqiqat İnstitutunun Zaqatala Elmi Təcrübə Bazasında genofond olaraq qorunub saxlanılır. Dəfələrlə kənd
təsərrüfatının inkişafinda nailiyyətlərinə görə “Gümüş” və “Bürünc” ordenlərlə,
“Fəxri Fərman”larla təltif edilmişdir. Görkəmli elm xadimi F.N.Qazızadə 1993-
cü ildə vəfat etmişdir. Bojko Nina Vikrorovna, biologiya elmləri namizədi,
04.08.1959-cu ildən 1989-cu ilədək Azərbaycan Elmi Tədqiqat Bağçılıq
və Subrtopik Bitkilər İnstitutunun (indiki MÇETİ) Zaqatala Dayaq Məntəqəsində
baş elmi işçi vəzifəsində işləmişdir. Subtropik və qərzəkli meyvə bitkilərinin
elmi əsaslarla öyrənilməsi, becərilmə aqrotexnologiyası, sortöyrənmə və
seleksiya istiqamətində elmi fəaliyyəti danılmazdır.
Qədirov Abdusalam Balabəy oğlu,
15.05.1920-ci ildə Zaqatala rayonu Aşağı Tala kəndində anadan olmuşdur. 1936-
1938-ci illərdə Zaqatala Kənd Təsərrüfatı Texnikumunda təhsil almışdır.
22.03.1969-cu ildən 15.01.1976-cı ilədək Azərbaycan Elmi Tədqiqat Bağçılıq və
Subrtopik Bitkilər İnstitutunun (indiki
MÇETİ) Zaqatala Dayaq Məntəqəsinin direktoru vəzifəsində işləmişdir.
A.B.Qədirov, Respublikamızda geniş yayılan “Gülşən” alma sortunun müəllifidir və bu sortu sevimli
qızı Gülşənin şərafinə adlandırmışdır. 82 yaşında 2002-ci ildə vəfat etmişdir. Adıgözəlov Hacəli Oruc oğlu, 22.12.1928-ci ildə Masallı rayonunda
anadan olmuşdur. 1948-1950-ci illərdə
Meşə Təsərrüfatı Nazirliyinin Bakı Meşə
Texnikumunun “meşə təsərrüfatı” fakultəsini bitirmişdir. 1950-1955-ci illərdə
Moskva Meşə Təsərrüfatı İnstitutunda təhsil almışdır. 1972-ci ildə “Böyük
Qafqazın Cənub yamaclarında (Azərbaycan SSP ərazisində) yüksək dağ palıd
meşələri və onların bərpa edilməsi yolları” mövzusu üzrə dissertasiya müdafiə edərək, biologiya elmləri namizədi alimlik
dərəcəsinə layiq görülmüşdür. 1976-ci ildən 03.08.1988-ci ilədək Azərbaycan
Elmi Tədqiqat Bağçılıq və Subrtopik Bitkilər İnstitutunun (indiki MÇETİ) Zaqatala Dayaq Məntəqəsinin
direktoru vəzifəsində işləmişdir. Məntəqənin elmi və təsərrüfat fəaliyyətinin
inkişafında rolu böyük olmuşdur. Görkəmli elm xadimi, dəyərli insan Hacəli
Abıgözəlov 25.09.1988-ci ildə vəfat etmişdir. Rəcəbov Rəcəb Murtuzəli oğlu,
1941-ci ildə Zaqatala rayonunda anadan olmuşdur. 1962- 1966-cı illərdə
Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun “meyvə-tərəvəzçilik və üzümçülük”
fakultəsində təhsil almışdır. 03.05.1971-ci ildən 30.07.2000-ci ilədək
Azərbaycan Elmi Tədqiqat Bağçılıq və Subrtopik Bitkilər İnstitutunun (indiki
MÇETİ) Zaqatala Dayaq Məntəqəsində aqronom, kiçik elmi işçi, baş elmi işçi
vəzifələrində işləmişdir. O cümlədən, 12.08.1988-ci ildən 17.08.1992-ci ilədək Məntəqənin direktoru vəzifəsində işləmiş, İnstitutun
aspirantı olmuşdur. Feyzullayeva Gülşən
Səməd qızı, 28.02.1938-ci ildə
Balakən rayonun Katex kəndində anadan olmuşdur. 1959-1964-cü illərdə Bakı Yeyinti Sənayesi Texnikumunu
bitirmişdir. 01.10.1975-ci ildən 30.12.2000- ci ilədək Azərbaycan Elmi Tədqiqat Bağçılıq və Subrtopik Bitkilər
İnstitutunun (indiki MÇETİ) Zaqatala
Dayaq Məntəqəsində mühasib vəzifəsində işləmişdir.
Комментарии
Отправить комментарий