Məqalə- Şəki-Zaqatala bölgəsinin dəmyə torpaqlarının aqrokimyəvi tərkibi

 

ŞƏKİ-ZAQATALA BÖLGƏSİNDƏ DƏMYƏ TORPAQLARIN AQROKİMYƏVİ TƏRKİBİ VƏ EKOLOJİ TƏMİZ FINDIQ MƏHSULUNUN ƏLDƏ EDİLMƏSİ YOLLARI

Aqrar elmləri üzrə fəlsəfə doktoru Nərgiz Abdullayeva

pdf yüklə

Meyvəçilik və Çayçılıq Elmi-Tədqiqat İnstitutunun Zaqatala dayaq məntəqəsi,

AZ 6200, Zaqatala şəhəri H.Əliyev pr.63,  nargizabdullayeva68@mail.ru

Mobil tel.:+994555680265, WhatsApp +994554685130

Orcide kodu: 0009-0006-6749-617X 

Xülasə: Məqalədə Şəki-Zaqatala bölgəsində dəmyə torpaqların aqrokimyəvi tərkibi və ekoloji təmiz fındıq məhsulunun əldə edilməsi üçün mineral və üzvi gübrələr istifadəsi müqayısəli şəkildə təhlil edilmişdir. Təcrübə sahəsinin torpaqları dəmyə olub, qonur dağ-meşə, qəhvəyi dağ-meşə, şabalıdı və bozqırlaşmış torpaqlardan ibarətdir. Şəki-Zaqatala bölgəsində fındıqçılıqla yanaşı, həm də heyvandarlıq da inkişaf etdiyinə görə, bu bölgədə əsasən üzvi gübrələrdən istifadə edilir. Peyinin tərkibində bitkilərin qidalanması üçün tələb olunan bütün qida maddələri 0,5% azot, 0,25% fosfor, 0,5% kalium və 0,2% kalsium, müəyyən miqdarda mikroelementlər– 0.15% maqnezium, kükürd, bor və digər elementlər mövcuddur. Xırdabuynuzlu mal-qaranın təzə peyinin tərkibində üzvi maddələrin miqdarı 1000 hissə hesabı ilə 318,  azot 8.3 hissə olmaqla, digərlərindən fərqlənmişdir. Fındıq bağı üçün tələb olunan qida maddələrinin miqdarı: mq/kq-la  NO_3-20.0, P₂ O_5-25.0, K₂O-350, S-5.0, B-3.0, Mn-12-13, Cu-2.5, Zn-4.0, Co-1.0, Mo- 0.3, ∑ Duzlar- 0.10%, üzvi maddələr-4.0, pH-5-7 arasında təşkil edir. Göstərilən normalara cavab verməyən zəif torpaqlara, üzvi gübrələrdən  40-50 ton heyvan peyini və  3-5 ton quş zılı  verilməsi tövsiyə edilir. Ekoloji təmiz məhsulların əldə edilməsi üçün vegetasiya müddəti ərzində aparılan aqrotexniki tədbirlərlə yanaşı, həm də məhsul yetişdikdən sonra icra ediən qulluq qaydaları da vacibdir. Fındıq bağlarına mineral gübrələrin həddindən artıq verilməsi, məhsul yetişdikdən sonra ləpədə gizli çürüklərin- aflotoksinin əmələ gəlməsinə səbəb olur. Məhsul 6% nəmlik qalana qədər qurudulmalıdır. Əks təqdirdə fındıq məhsulunda Asperqillus flavus və Asperqius parastikus adlı kif göbələkləri, insan üçün zəhərli maddə olan aflotoksini əmələ gətirir və bu oqranizmlər insan sağlamlığına təhlükə yaratmaqla yanaşı hən də hər il kənd təsərrüfatı məhsullarının əksər hissəsinin məhv olmasına səbəb olur.

Açar sözlər: torpaq-iqlim şəraiti, aqrokomyəvi analiz, qida maddələri, üzvi gübrələr, fındıq bağı, aqrotexniki qulluq.

Ключевые слова: почвенно-климатические условия, агрохимический анализ, питательные вещества, органические удобрения, фундучный сад, агротехнический уход.

Key words: soil and climatic conditions, agrochemical analysis, nutrients, organic fertilizers, hazelnut garden, agrotechnical care.

Meyvə bitkilərinin böyümə və inkişafının normal gedişi kifayət qədər qidalanma şəraitindən asılıdır. Çoxillik bitkilər eyni yerdə uzun müddət becərildiyi üçün, onlar torpaqda olan qida maddərini mənimsəməklə onu tükəndirirlər. Meyvə bitkilərinin qidalanmasında su, oksigen, karbon qazı ilə yanaşı makro və mikroelementlər də iştirak edir. Bitkilər üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edən qida elementləri əsasən azot, fosfor və kaliumdur[1]. Azot meyvə və bitkisinin həyat fəaliyyətinin əsas tənzimləyicisidir. Fosforun çatışmaması boyu zəiflədir, generativ tumurcuqların formalaşmasını ləngidir. Kalium bitkinin quralığa və qışa davamlılığını yüksəldir, fermentlərin fəaliyyətini gücləndirir, maddələr mübadiləsini yaxşılaşdırır, orqanizmin həyat fəaliyyətini artırır. Bundan əlavə torpaqda makroelementlərdən: kalsium, maqnezium, kükürd, dəmir və s. mikroelementlərdən: bor, manqan, mis, sink, molibden elementlər mövcuddur [5,8,10]. Bitkiləri qida maddələri ilə təmin etmək üçün gübrələr torpağa, bəzən isə yarpaqlara (kökdənxaric qidalanma) verilən üzvi və mineral maddələrdir. Gübrələr birinci növbədə, bitkini asan mənimsəyə biləcəyi formada olan qida maddələrlə təmin edirlər. Bundan başqa gübrələr torpağın fiziki, kimyəvi və bioloji xassələrini yaxşılaşdırır ki, bu da məhsulun artmasına və onun keyfiyyətinin yaxşılaşmasına səbəb olur. Gübrə verməklə məhsulla birlikdə torpaqdan götürülmüş qida maddələri də torpağa qaytarılır. Bununla da torpağın məhsuldarlığı bərpa edilir [11]. Təcrübə sahəsinin torpağı dəmyə olub, qonur dağ-meşə, qəhvəyi dağ-meşə, şabalıdı və bozqırlaşmış torpaqlardan ibarətdir [12]. Torpağın su saxlama qabiliyyəti aşağı səviyyədədir. Bitkilərin torpağın pH-na (turşuluq-qələvilik göstəricisi) reaksiyası müxtəlifdir. Bəzi bitkilər zəif turş, bəziləri qələvi əksəriyyəti isə neytral reaksiyalı torpaqlarda yaxşı inkişaf edir. Ona görə də torpağın pH-nın təyin edilməsi əsasdır. Torpaqların keyfiyyəti ümumi humusun miqdarı və humus qatının dərinliyi ilə müəyyənləşdirilir [2,9,15]. Torpaqların analiz olunduqdan sonra, torpağın münbitliyini təmin etmək üçün, tələb olunan qida maddələrinin müəyyənləşdirilməsi daha məqsədəuyğundur. Zaqatala rayonunun dəmyə torpaqlarında pH orta hesabla 6,10-7,43 arasında dəyişmişdir. Bu onu göstərir ki, sahə zəif-turş və neytral xassəyə malikdir.  Şəki-Zaqatala bölgəsində fındıqçılıqla yanaşı, heyvandarlıq da inkişaf etdiyinə görə, bu bölgədə əsasən üzvi gübrələrdən istifadə edilir. Üzvi gübrələrə:peyin, peyin şirəsi, torf, kompost, yaşıl gübrələr aiddir. Peyinin tərkibində bitkilərin qidalanması üçün tələb olunan bütün qida maddələri 0,5% azot, 0,25% fosfor, 0,5% kalium və 0,2% kalsium, müəyyən miqdarda mikroelementlər – 0.15% maqnezium, kükürd, bor və digər elementlər mövcuddur [13,14]. Üzvi gübrələrin tərkibinfə olan birləşmələr parçalanaraq torpaqda humusun miqdarını artırır, sturukturunu yaxşılaşdırır, onu karbon qazı ilə zənginləşdirir, buferliyini çoxaldır. Üzvi gübrələr tam minerallaşdıqdan sonra bitkilər tərəfindən mənimsənilir. Minerallaşma prosesi müəyyən vaxt tələb etdiyindən, üzvi gübrələrin hər il deyil, ilaşırı verilməsi məsləhət görülür [7,16]. Peyin əsasən şum altına verilir, belə olduqda onun birinci il və sonrakı təsiri güclü olur. Müxtəlif çürümə dərəcəsindən, gübrələnən bitkinin xüsusiyyətindən, torpaq və iqlim şəraitindən asılı olaraq, 1.0 ha-ya 10 tondan 50 tona qədər verilir. Üzvi gübrə olan peyinin tərkibindəki qida maddələri, heç də mineral gübrələrdən geri qalmır. Belə ki, bitkilərin inkişafı üçün lazım olan bütün makro və mikroelementlər peyinin tərkibində mövcuddur. Peyinin tərkibindəki qida maddələrinin miqdarı heyvanın növündən, yemin tərkibindən, peyinin saxlanma şəraitindən asılı olaraq müxtəlif olur [4]. Xırdabuynuzlu mal-qaranın təzə peyinin tərkibində üzvi maddələrin miqdarı  318,  azot 8.3 hissə olmaqla, digərlərindən daha yüksək olmuşdur.Torpaqlarının və meyvə ağaclarının analizindən alınmış rəqəmlər, norması ilə müqayisə olunaraq onların gübrəyə tələbatını hesablanır. Fındıq bağı üçün tələb olunan qida maddələrinin miqdarı: mq/kq-la  NO_3-20.0, P₂ O_5-25.0, K₂O-350, S-5.0, B-3.0, Mn-12-13, Cu-2.5, Zn-4.0, Co-1.0, Mo- 0.3, ∑ Duzlar- 0.10%, üzvi maddələr-4.0, pH-5-7 arası təşkil edir. Zaqatala rayonu Pərzivan sahəsində 1.0 ha fındıq bağı sahəsindən  götürülmüş, torpağın  aqrokimyəvi analizinin nəticələrinə əsasən demək olar ki, bağ altından götürülmüş torpaqda qida maddələrinin miqdarı nisbətən aşağıdır. Bölgəmizdə fındıqçılıqla yanaşı, həmçinin heyvandarlıq da inkişaf etdiyi üçün torpağın münbitləşdirilməsində əsasən üzvi gübrələrdən- peyindən və quş zılından istifadə edilir  ki, bu da ekoloji təmiz məhsul əldə edilməsinə imkan yaradır. Belə torpaqlara üzvi gübrələrdən  40-50 ton heyvan peyini və  3-5 ton quş zılı  verilməsi tövsiyə edilir. Torpağın münbitliyi uzun illər ərzində formalaşır. Torpaqda qida maddələrinin təmin olunma dərəcəsi, gübrə dozalarının nizamlanması, meyvə bağlarının gübrə normasına ehtiyacı bir sıra şərtlərdən asılı olaraq dəyişir. Bunlardan bağların əkildiyi torpaq və iqlim şəraiti, torpaqların münbitliyi, qida maddələrinin miqdarı, meyvə ağaclarının sıxlığı və ya seyrəkliyi, onların yaşı və əsasən də aparılan aqrotexniki tədbirlərdən birbaşa asılıdır [6].  Qida maddəsi kimi istehsal olunan xam və emal olunmuş kənd təsərrüfatı məhsullarının keyfiyyəti və etibarlı olması olduqca vacibdir. Fındıq bağlarına mineral gübrələrin həddindən artıq verilməsi, məhsul yetişdikdən sonra ləpədə gizli çürüklərin- aflotoksinin əmələ gəlməsinə səbəb olur. Ekoloji təmiz məhsulların əldə edilməsi üçün vegetasiya müddəti ərzində aparılan aqrotexniki tədbirlərlə yanaşı, həm də məhsul yetişdikdən sonra icra ediən qulluq qaydalarından da çox asılıdır. Belə ki, fındıq məhsulu yetişdikdən sonra laımi aqrotexniki qulluq qaydalarına əməl edilməməsi keyfiyyətin aşağı düşməsi ilə nəticələnir. Məhsul ancaq tam bioloji yetişdikdə, özünəməxsus xüsusi spesifik rəng (qəhvəyi) aldıqda  yığılmalıdır. Qərzəkli fındıq məhsulu yığımdan sonra, quru, təmiz, üstüörtülü, hava yaxşı cərəyan edən anbarlarda saxlanmalıdır. Fındıq tığının hündürlüyü 40-50 sm-dən artıq olmadan, saxlanılan müddətdə torpaqla təmasta olmamalıdır. Təzə yığılmış qərzəkli məhsul nəmli olduğu üçün, isinməyə məruz qalır və nəticədə xətəlik və zərərvericilərin yayılmasına münbit şərait yaranır. Bunun qarşısını almaq üçün gün ərzində bir neçə dəfə məhsul qarışdırılmalıdır. Qərzəkdən təmizlənmiş qabıqlı fındıq məhsulu təbii yolla günəş altında və ya emal müəssisələrində quruducu şkaflarda 6% nəmlik qalana qədər qurudulmalı və quru şəraitdə, ancaq cut kisələrdə saxlanılmalıdır. Əks təqdirdə gündəlik həyatımızda tez-tez rast gəlinən və demək olar ki, bütün növ ərzaq məhsullarında yarana bilən kiflər (funquslar) son zamanlar çox ciddi tədqiqat mövzusuna çevrilmişdir [3]. Əmələ gələn kiflər müvafiq şərtlər altında xam, həm də emal olunmuş məhsullar üzərində artaraq məhsulun keyfiyyətinin dəyişməsinə, eyni zamanda insan səhəti üçün təhlükə yarada biləcək zəhərli maddələrin yaranmasına səbəb ola bilər. Kif göbələkləri fındıqda zülali maddələrin parçalanmasına və tərkibinin dəyişərək məhsulun çürüməsinə və nəticədə toksin yaranmasına səbəb olur. Fındıq məhsulunda Asperqillus flavus və Asperqius parastikus adlı kif göbələkləri, insan üçün zəhərli maddə olan aflotoksini əmələ gətirir və bu oqranizmlər insan sağlamlığına təhlükə yaratmaqla yanaşı hən də hər il kənd təsərrüfatı məhsullarının əksər hissəsinin məhv olmasına səbəb olurlar.

Torpağın münbitliyini, məhsuldarlığı və keyfiyyəti artırmaq üçün torpağa üzvi gübrə verilməsi, torpaq əmələ gəlmə prosesində münbitləşməyə təsir göstərən ən güclü ekoloji təmiz vasitədir. Qiymətli qida məhsulu, əhalinin əsas davamlı gəlir mənbəyi olan fındığın dünya bazarında layiqli yerini tutması üçün, kəmiyyətə deyil keyfiyyətə üstünlük verilməsi olduqca vacibdir.

 

Ədəbiyyat siyahısı

 

1. Babayev M.P. “Azərbaycan torpaqşunaslıq və aqrokimya elminin inkişafı tarixi, nailiyyətləri və perspektivləri”, Torpaqşunaslıq və Aqrokimya əsərləri toplusu. XVI cild “Elm” nəşriyyatı, Bakı. 2004, s. 5-30
2. Bayramova D.,Əhmədi P. Azərbaycanda fındıq bitkisinin becərilməsi və gübrələnməsi.”Nurlan” nəşriyyatı, Bakı, 2000, səh.9-10.
3. Əliyev R. “Aqrar bazar və ərzaq təhlükəsizlik məsələləri”, Bakı.2003. s. 25-27
4. Hacıməmmədov İ.M.,Təlai C.M.,Kosayev E.M. Torpaq, bitki və gübrələrin aqrokimyəvi analiz üsulları. “Müəllim” nəşriyyatı, Bakı, 2016, səh.105-106.
5. Həsənov Z.M., Cəfərov I.H., Ağayev F.Ə., Süleymanova Y.V. “Bağban nəyi bilməlidir”, “MBM-R” nəşriyyatıs. Bakı-2009, səh.267-272.
6. Hüseynov M.C. “Aqrar sahənin dayanıqlı inkişafının bəzi məsələləri”, “Azərbaycan Aqrar Elmi” jurnalı. Bakı, 2005, № 1-2, s. 28-31.
7. Məmmədov Q.Ş. “Azərbaycan torpaqlarının ekoloji qiymətləndirilməsi”, “Elm” nəşr., Bakı 1998, s. 282
8. Məmmədova Q.M., Cəfərov V.İ. “Bitkinin həyatında mineral qida elementlərinin rolu”, “Elm” nəşr., Bakı 2006, s. 4-9.
9. Məmmədova S.Z., Cəfərov A.B. Torpağın münbitlik xassəsi, Elm nəşriyyatı 2005,194s
10. Mövsümov Z.R. Məmmədov M.İ. “Azərbaycan Respublikası torpaqlarının aqrokimyəvi səcciyəsi”, Azərbaycan Torpaqşünaslar Cəmiyyətinin əsərlər toplusu, VIII cild, Bakı 2001, s. 230-232.
11. Smotzok M.,Bıçoku Ü,Əsədova N. Gübrələr və onlardan səmərəli istifadə. “AMDAS/İFDC” nəşriyyatı, Bakı, 2003, səh.37-38
12. Yusifov Ə.N., Məmmədov C.Ş., Məmmədova G.C., Hüseynova A.S. “Bağçılıqda aqronomik qaydalar və bağbanın rolu”. “Müəllim” nəşriyyatı, 2016. Səh.236-239.
13. Zamaov P.B. Paşayev R.Ə. Yeni üzvi gübrələr. Azərbaycan Aqrar Elmi Jurnalı №1-2. 1998, səh. 78-79
14. Алиев А.П. «Органические удобрения и их роль в повышении плодородия почвы», ж. «Аграрная Наука Азербайджана» № 1-2, Баку 2001, с. 28-31
15. Заманов П.Б. «Почвенно-агрохимические основы получения высоких урожаев», Ж. «Агрохимия» 1980 г. №3, с. 127-135.
16. Мамедов Д.Ш. Экологическая модель плодородия почв в зоне сухих субтропиков Азербайджана. Труды ВОП, Баку, 2006. с.46-50.

 

АГРОХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ ПОЧВ ШЕКИ-ЗАКАТАЛЬСКОГО РЕГИОНА

И ПУТИ ПОЛУЧЕНИЯ ЭКОЛОГИЧЕСКИ ЧИСТОГО УРОЖАЯ ФУНДУКА

Абдуллаева Н.М. к.с/х.н.

Закатальский Опорный Пункт Научно-Исследовательского Института Плодоводства и Чаеводства, nargizabdullayeva68@mail.ru

Резюме: В статье проведен сравнительный анализ агрохимического состава богарных земель Шеки-Закатальского региона и использования минеральных и органических удобрений для производства экологически чистого фундука. Почва опытного участка, состоит из бурых горно-лесных,  коричневых горно-лесных, каштановых и степных почв. В Шеки-Закатальском регионе, помимо выращивания фундука, развито также животноводство, поэтому в этом регионе в основном используются органические удобрения. В навозе содержатся все питательные вещества, необходимые для питания растений: 0,5 % азота, 0,25 % фосфора, 0,5 % калия и 0,2 % кальция, определенное количество микроэлементов — 0,15 % магния, серы, бора и других элементов. Количество органических веществ в свежем навозе мелкого рогатого скота составляет 318 на 1000 частей, а азота - 8,3 части, чем  отличается от других. Потребность в питательных веществах фундучного сада: NO₃-20,0, P₂ О₅-25,0, K₂ O-350, S-5,0, B-3,0, Mn-12-13, Cu-2,5, Zn-4,0, Co -1,0, Mo- 0,3, ∑ соли- 0,10%, органика-4,0, pH-5-7. На слабые почвы, не соответствующие указанным нормам, рекомендуется вносить 40-50 т навоза и 3-5 т птичьего помета. Для получения экологически чистой продукции, помимо агротехнических мероприятий, проводимых в период вегетации, важны и правила ухода, реализуемые после созревания урожая. Чрезмерное внесение минеральных удобрений в сады фундука приводит к образованию в ядрах афлатоксиновых скрытых гнилей после созревания урожая. Урожай  следует сушить до тех пор, пока не останется 6% влаги. В противном случае плесневые грибы Aspergillus flavus и Aspergius parasticus вырабатывают токсичный вещества для человека- афлатоксин, причем эти организмы не только представляют угрозу здоровью человека, но и ежегодно становятся причиной уничтожения большинства сельскохозяйственных продуктов.

 

AGROCHEMICAL COMPOSITION OF SOILS IN THE SHEKI-ZAKATALA REGION AND WAYS TO OBTAIN AN ECOLOGICALLY CLEAN HAZELNUT CROP

Abdullaeva N.M. candidate of agricultural sciences

Zakatala Support Point of the Research Institute of Fruit Growing and Tea Growing, nargizabdullayeva68@mail.ru

Abstract: The article provides a comparative analysis of the agrochemical composition of rainfed lands in the Sheki-Zakatala region and the use of mineral and organic fertilizers for the production of environmentally friendly hazelnuts. The soil of the experimental site consists of brown mountain forest, brown mountain forest, chestnut and steppe soils. In the Sheki-Zagatala region, in addition to growing hazelnuts, livestock farming is also developed, so organic fertilizers are mainly used in this region. Manure contains all the nutrients necessary for plant nutrition: 0.5% nitrogen, 0.25% phosphorus, 0.5% potassium and 0.2% calcium, a certain amount of microelements - 0.15% magnesium, sulfur, boron and other elements. The amount of organic matter in fresh small cattle manure is 318 per 1000 parts, and nitrogen - 8.3 parts, which differs from others. The nutrient requirements of the hazelnut garden: NO3-20.0, P2 O5-25.0, K2 O-350, S-5.0, B-3.0, Mn-12-13, Cu-2.5, Zn-4.0, Co -1.0, Mo- 0.3, ∑ salts - 0.10%, organic matter-4.0, pH-5-7. For weak soils that do not meet the specified standards, it is recommended to apply 40-50 tons of manure and 3-5 tons of bird droppings. To obtain environmentally friendly products, in addition to agrotechnical measures carried out during the growing season, the rules of care implemented after the crop ripens are also important. Excessive application of mineral fertilizers to hazelnut orchards leads to the formation of aflatoxin latent rot in the kernels after the crop has ripened. The crop should be dried until 6% moisture remains. Otherwise, mold fungi Aspergillus flavus and Aspergius parasticus produce a toxic substance for humans - aflatoxin, and these organisms not only pose a threat to human health, but also annually cause the destruction of most agricultural products.